آشوب

آشوب

نویسنده :

نتيجه بال زدن آرام پروانه‌اي در ژاپن، توفاني شديد در هلند است!
مهدي اعتمادي

خرد و انديشه يوناني که به عقيده خيلي از متفکران ريشه و منبع تحولات فکري و علمي جهان غرب بوده است، ريشه در اساطير اين ناحيه دارد. در اساطير يونان (که گرچه قديمي‌ترين اسطوره‌هاي ملل نيست اما معروف‌ترين و آشناترين آن‌هاست) داستان خلقت جهان از آغاز گفته نمي‌شود؛ بلکه همواره شروع داستان از وسط ماجرايي قديمي‌تر ريشه مي‌گيرد. ماجرايي که در آن وضع جهان به گونه‌اي درهم، مغشوش و پر از آشوب نشان داده شده است. داستان جهان با حضور خدايان يوناني آغاز مي‌شود. اين خدايان بي‌نظمي و هرج و مرج را از ميان مي‌برند و جهان بر پايه نظم آغاز مي‌شود. باورهاي اساطيري مدت‌هاست از ميان ما رفته‌اند اما نتيجه اين ديدگاه‌ها کماکان باقي است. ما همچنان سعي مي‌کنيم که نظم را جايگزين آشوب کنيم و پيشرفت‌هاي اخير علم هم بر همين مبنا به دست آمده‌اند. ما اين فلسفه را در جهان بيني علمي خود به کار مي‌بريم که مي‌گويد طبيعت ساده است و ساده عمل مي‌کند و بنابراين نظم آن قابل شناخت، قابل درک و استخراج است. هنوز مدت زيادي از آن زمان نمي‌گذرد که لاپلاس، رياضي‌دان برجسته فرانسوي، ادعا مي‌کرد مشخصات گذشته و حال هر سيستم را به من بدهيد تا من آينده آن را به طور دقيق به شما توضيح دهم. خوشبختانه يا متاسفانه داستان آگاهي ما از طبيعت با اين روال پيش نرفت. انسان خيلي زود فهميد که طبيعت زير پوشش ساده و زيباي خود، دنيايي از پيچيدگي‌ها را پنهان کرده است؛ پيچيدگي‌هايي که اگر چه زيبا هستند اما آن‌قدر که فکر مي‌کنيم به راحتي قابل توضيح و تفسير نيستند. امروز دانش بشر دريافته است که ما در جهاني زندگي مي‌کنيم که نظم از دل بي‌نظمي‌هاي زيادي متولد مي‌شود و جهان ما و تقريبا همه پديده‌هاي آن به نوعي با مسئله‌اي سر و کار دارند به نام آشوب؛ پديده‌اي که شايد چنان قدرتي به يک پروانه کوچک در باغ‌هاي درختان گيلاسي در ژاپن بدهد که بال زدن آن بتواند توفاني سهمگين در هلند را رقم بزند. اين مطلب نگاهي گذرا دارد به پديده‌اي که ما و جهان ما را احاطه کرده است. پديده‌اي به نام «آشوب».

دنياي آشوب‌ناک
شايد تا کمتر از دو دهه پيش هنگامي که از اثرگذاري پديده آشوب در جهان اطراف ما سخن مي‌گفتيد، بسياري از دانشمندان شما را به خيال‌پردازي متهم مي‌کردند. اما افزايش توانايي‌هاي علمي افق‌هاي جديدي از جهان هستي را در پيش روي ما گشود. با کمک ابزارهاي پيشرفته ما توانستيم نگاهي دقيق‌تر و نزديک‌تر به پديده‌هايي بيندازيم که در ظاهر بي‌نظم و غير قابل پيش‌بيني به نظر مي‌رسيدند. با اين کار به اين نتيجه رسيديم که بر خلاف تصور عمومي، قابل پيش‌بيني بودن يک پديده مشخص بسيار نادر و غير قابل وقوع است. در موارد زيادي، بسياري از پديده‌ها غير قابل پيش‌بيني باقي مي‌مانند. حتي اگر اطلاعات اوليه بسياري از آن در اختيار داشته باشيم و حتي فرمول‌هايي را که در حوزه آن موضوع مطرح است، بدانيم. مثلا با وجود تمام پيشرفت‌هاي ما در در زمينه دانشي مثل هواشناسي يا جامعه‌شناسي يا ترافيک شهري يا روان‌شناسي يا اقتصاد و بورس و.... بازهم نمي‌توانيم رفتار آن‌ها را به دقت پيش‌بيني کنيم. چرا اين‌گونه است؟ آيا عامل مشترکي پشت پرده اين حوادث به نظر بي‌ارتباط با هم وجود دارد که آن‌ها را غير قابل پيش‌بيني مي‌کند؟ به نظر مي‌رسد پاسخ مثبت است و اين همان عاملي است که آن را آشوب مي‌ناميم.

اين آشوب که مي‌گويند، چيست؟!
هرچند تعاريف زيادي براي اين پديده ارائه شده خيلي از آن‌ها مورد بحث و بررسي قرار نگرفته است. زماني روي اين تعريف اتفاق نظر کامل وجود داشت که آشوب، دانش بررسي رفتار سيستم‌هايي است که اگرچه ورودي آن‌ها قابل کنترل و اندازه‌گيري است خروجي اين سيستم‌ها تصادفي است. اما چيزي نگذشت که اين تعريف اصلاح و تعريف جديدي ارائه شد که مورد تائيد عمومي است. براساس اين تعريف، آشوب به توانايي يک الگو و مدل ساده گفته مي‌شود که هرچند اين الگو هيچ نشاني از پديده‌هاي تصادفي در خودش ندارد، منجر به ظهور رفتارهاي بسيار بي‌قاعده در محيط مي‌شود. يکي از ويژگي‌هاي مهم سيستم‌هاي آشوب در اين است که بازتاب يک رفتار بر ادامه فعاليت آن تاثير مي‌گذارد؛ به عبارت ديگر هميشه اولين خروجي روي ادامه فرآيند تاثير مي‌گذارد؛ مثل زاد و ولد موجودات. بايد توجه کنيم که نسل اول کودکان اگرچه محصول اين سيستم هستند، در تعيين ادامه روند سيستم نقش اساسي بازي مي‌کنند. اين يکي از رازهاي بزرگ آشوب است که نتيجه کوچک‌ترين عملي، بر سرنوشت کل سيستم تأثير مستقيم دارد.

پروانه توفان‌زا
در سال 1972 «لورنتز»، رياضيدان برجسته انگليسي مقاله‌اي را در يک کنفرانس ارائه کرد با اين عنوان: «آيا بال زدن يک پروانه در برزيل مي‌تواند باعث به وجود آمدن گردبادي در تگزاس شود؟!» وي در اين مقاله به بررسي پديده آشوب پرداخته بود. مسئله به اين شکل است که وقتي يک پروانه شروع به بال زدن مي‌کند، جريان هواي کوچکي در اطراف خود به وجود مي‌آورد. اين جريان باعث ايجاد حرکت بين لايه‌هاي کناري آن جريان هوا مي‌شود و اين امر باعث تأثير بر جريان اوليه خواهد شد. بنابر اين يک سيستم به اصطلاح «بازتابي» شکل مي‌گيرد و اين روند مي‌تواند رشد آشوب‌ناک خود را شروع کند و زماني که زمان و مکان به اندازه کافي گذشت، همين حرکت به ظاهر ساده بال‌هاي پروانه به توليد يک توفان عظيم منجر مي‌شود. فقط خواهش مي‌کنم اگر از اين به بعد پروانه‌اي را در حال بال زدن ديديد، آن را از بين نبريد، چون اگر بال زدن اين پروانه بتواند توفاني ايجاد کند، پس مي‌تواند جلوي وقوع توفان يا حتي سيل ويرانگري را بگيرد. پس بهتر است در کار طبيعت دخالت نکنيم و اجاز بدهيم داستان روند خود را ادامه دهد. در ضمن تأثير پروانه باعث شد نقش ويژه‌اي براي اين موجود زيبا در نظريه آشوب در نظر گرفته شود.

شهر آشوب ‌زده‌ ما!
ما در شهري آشوب‌زده زندگي مي‌کنيم. نه، نگران نباشيد. نيازي به اعلام وضعيت فوق‌العاده نيست. خصوصيات شهرهاي مدرن شکل‌گيري بر مبناي پديده آشوب است. ما مي‌توانيم ساختارهاي بزرگ در مقياس شهري را در محلات کوچک‌تر پيدا کنيم. انگار شهر ما بر اساس تشابه ساختارهاي کوچک بنا شده است. البته گاهي در شهرهايي مثل تهران که فاقد طراحي کلي هستند، اين آشوب ذاتي با آشوب ديگري تداخل پيدا مي‌کند؛ آشوبي که بر اثر استفاده نابه‌جا از فضاها رخ مي‌دهد و يک‌پارچگي را به هم مي‌زند. شناخت پديده آشوب باعث شده است برنامه‌ريزان شهري به جاي آن‌که از آشوب شهرها دچارسردرگمي در برنامه‌ريزي شوند، با شناخت آن خدمت‌رساني مطلوب‌تري به شهروندان داشته باشند. نکته جالب ديگري هم وجود دارد: بسياري از معماران بزرگ جهان به استفاده از الگوهاي آشوب در طراحي شهري روي آورده‌اند. جالب آن‌که شهرهاي نمونه‌اي که بر اين مبنا و به‌طور آزمايشي در چند نقطه جهان ساخته شده، به دليل سازگاري با رفتارهاي انسان‌ها (که خود آشوبناک هستند) به‌طور قابل توجه و چشمگيري راحت از آب درآمده‌اند و ساکنان آن حاضر به ترک آن‌جا نيستند!

آشوب در هنر
آشوب، جهان هندسه و هنر را هم فتح کرده است. ما در هندسه آشوب با تصاوير هيجان‌انگيزي سر و کار داريم؛ تصاويري که بزرگ‌ترين خصوصيت آن‌ها اين است که هنگامي که رسم آن‌ها را آغاز مي‌کنيم، نمي‌دانيم در نهايت با چه پديده‌اي روبه‌رو خواهيم شد و از طرف ديگر قانون بازتاب در آن نقش اساسي دارد. بياييد يک فرمول کلي را اجرا کنيم؛ يک مثلث متساوي‌الاضلاع رسم کنيد. ميانه سه ضلع را مشخص کنيد و از وصل کردن آن‌ها به هم، مثلث جديدي به دست آوريد. همين بلا را برسر سه مثلث تشکيل شده بيروني بياوريد و اين روند را تا آن‌جا که مي‌توانيد ادامه دهيد. شما با استفاده از يک رابطه ساده که تقسيم اضلاع مثلث به نصف و اتصال آن‌ها به هم بود و با تکرار آن، موفق به رسم نقشه يک هندسه آشوبناک شده‌ايد. هندسه‌اي که به قول يکي از خالقان آن، ابزاري است که ديدن بي‌نهايت را براي ما ممکن مي‌سازد. در طبيعت نيز از اين‌گونه ساختارها زياد ديده مي‌شود. تا به حال به يک برگ سرخس نگاه کرده‌ايد؟ ساختار کل ساقه شبيه يک برگ و ساختار يک برگ شبيه يک جزو کوچک آن است. اگر فرصت کرديد نگاهي هم به سواحل درياها يا تصاوير هوايي کوهستان‌ها و گياهان اطرافتان بيندازيد. به سرعت درمي‌يابيد که در جهاني آشوب‌زده احاطه شده‌ايد. اين نکته را هم بشنويد که اين اجسام نه يک بعدي‌اند، نه دو بعدي و نه سه بعدي. اين‌ها ابعادي کسري دارند!

آشوب در اقتصاد
اصلا تصور نکنيد که آشوب فقط در کتاب رياضيات محض و به عنوان يک بازي ذهني نقش دارد. آشوب شما را در آغوش گرفته است. شايد بيشترين فعاليت روزمره‌اي که ما انجام مي‌دهيم براي تأمين معيشت خود و خانواده‌مان باشد. حالا بد نيست بدانيد يکي از افق‌هايي که آشوب خود را بروز مي‌دهد، اقتصاد است. تا مدت‌ها و بر اساس نظر اقتصاددان‌هاي کلاسيک،سيستم‌هاي اقتصادي به طور باورنکردني ساده بود؛ شما محصولي را توليد مي‌کنيد که مورد نياز مردم است. تقاضا زياد مي‌شود، توليد شما بالاتر مي‌رود و ارزش سهام شرکت شما در بورس زياد مي‌شود. براي پاسخ به نياز جامعه بايد توليد خود را افزايش دهيد تا به سود بيشتري دست پيدا مي‌کنيد. چقدر خوب! اما داستان جور ديگري است. چرخه، توليد و روند توزيع به شدت زير نفوذ پديده آشوب قرار دارند. چرا که پديده‌اي به نام بازتاب يا بازخورد وجود دارد. اتفاقات کوچکي که در اولين قدم‌ها مي‌افتد، تبليغات و عوامل نامعلوم ديگر، محاسبات شما را بر هم مي‌زند. اگر شما اين عوامل را به خوبي نشناسيد، ناگهان رقيب گمنام شما از شما پيشي مي‌گيرد و شما را تا آستانه سقوط مي‌کشاند. در نظريات جديد اقتصادي به پديده آشوب توجه ويژه‌اي نشان داده مي‌شود. پيش‌بيني ناپذيري بازارهاي بورس و تأثيراتي که به عنوان مثال گرم شدن هوا در جنوب شرقي آسيا بر صنايع هواپيماسازي آمريکا مي‌گذارد، به دليل حضور اين پديده است... اما لطف کنيد و تمام تقصيرها را گردن آشوب نيندازيد. آشوب اگرچه قابل جلوگيري نيست اما در صورت شناخت مي‌تواند به خدمت ما درآيد.

نظرات کاربران
کد امنیتی
پربازدیدتریـــن ها
محرمانه مستقیم

9 سال و ۳۶۴ روز!

٩٥/٠٩/١٨
روایت‌هایی از هفت‌خان خواستگاری‌های امروزی به بهانه شروع فصل خواستگاری‌ها

از خواستگاری تا ازدواج راه درازی ا‌ست!

٩٥/٠٩/١٨
ذهن زیبا

ذهن زیبا

٩٥/٠٩/١٨
تولدنـوشت‌های اینستاگرامی سه نسل از جیمی‌ها به مناسـبت 19 آذر 10 سالگی جیم

دهه دومی شدیم:)

٩٥/٠٩/١٨
مینی‌ها

مینی پیشنهاد

٩٥/٠٩/١٨
فتوچاپ

فتوچاپ

٩٥/٠٩/١٨
#شگرد_خفن

زنده و مستقیم این‌جا اینستاگرام است!

٩٥/٠٩/١٨
فيلمى كه تكليفش نه با خودش مشخص است نه با ما

فيلم‌ هِنسى!

٩٥/٠٩/١٨
حکایت هفته

اندر حکایت خراب کردن دیوار و مریدان

٩٥/٠٩/١٨
برای اولین بار رونمایی از راهنمای اصطلاحات جلسه موضوع ویژه

از همش نزن تا خیارشورکنار جوجه!

٩٥/٠٩/١٨
تلگجیم

تلگجیم

٩٥/٠٩/١٨

یهویی شد دیگه

٩٥/٠٩/١٨
مینیمال

زن زندگی/مرد زندگی باس چی داشته باشه؟

٩٥/٠٩/١٨
درباره مردانگی دختر شطرنج باز کشورمان که حسابی در رسانه‌های جهان ترکاند!

دختری از جنس آقا تختی!

٩٥/٠٩/١٨
وقتی که یک پای فرهنگ تعطیلی می‌لنگد

تعطیلیِ تعطیلات

٩٥/٠٩/١٨
گپی با قربان محمدپور کارگردان سلام بمبئی که فیلمش رکورد فروش در روز اول اکران را زد

سینمای من جشنواره‌ای نیست، برای مردم است

٩٥/٠٩/١٨
پایان‌نامه

خاموش کردن آتش در مشهد با تی!

٩٥/٠٩/١٨

دشواری نداریم

٩٥/٠٩/١٨

چرخه‌ تبدیل پراید

٩٥/٠٩/١٨
#شگرد_خفن

خلاق‌های اینستاگرامی

٩٥/٠٩/١٨