علم ها و ادب ها
درباره آداب و خرده فرهنگ‌های علم‌کشی ،علم‌داری و علم‌سازی در هیئت‌های حسینی

علم ها و ادب ها

نویسنده : ایمان فروزان نیا

هیئت‌های عزاداری سید الشهدا (ع) جزو مردمی‌‌ترین و اصلی‌ترین کانون‌ها درجریان عزاداری امام حسین(ع) بوده‌اند و هستند که بخشی از عزاداری و مراسم آن‌ها در خانه‌ها، مساجد و حسینیه‌هاست و بخشی در خیابان و معابر شهر برگزار می‌شوند. خب وقتی پای هیئت و عزاداری در خیابان به میان بیاید، باید به دنبال یک نشانه برای هیئت گشت و این‌جاست که داستان عَلَم‌ها شروع می‌شود. علم‌ جلوی صف هیئت برافراشته می‌شود، علم‌کش زیر آن می‌رود و مانند هر حرکت مردمی دیگری کم‌کم علم و علم‌کشی با آداب و رسوم خاصی عجین می‌شود که امروز جزئی از فرهنگ عزاداری ماست. امسال به بهانه اربعین حسینی به سراغ همین آداب و خرده فرهنگ‌ها رفتیم، زدیم به دل علم‌ها تا برای‌مان از داستا‌ن‌ها و ماجراهای‌شان بگویند، شاید باورتان نشود، ولی این آهن‌های تراش خورده، زینت یافته و متبرک شده به اسم سید الشهدا(ع)، حرف‌های زیادی برای گفتن دارند.

عَلم‌ها از کجا آمدند؟
اولِ کلام بگویم، چیزهایی که این‌جا نوشته‌ام همه تاریخ شفاهی هستند و از دل حرف‌های بزرگ‌ترها و پیر غلامان هیئتی بیرون کشیده شده است، پس با خط‌کش تاریخ مکتوب و معتبر کتاب‌های تاریخی آن را نسنجید که برای رسیدن به آن مرحله هنوز نیازمند تحقیق‌های بسیار است. «عَلَم» به معنای نشان سپاه بوده است و در واقعه کربلا، علمدار لشکر امام حسین(ع) حضرت عباس(ع) بوده‌اند و احتمالا علم از همین‌جا به مراسم عزاداری امام حسین(ع) وارد شده تا نمادی از این ماموریت حضرت عباس(ع) باشد. البته علمی که در جنگ استفاده می‌شده شامل چوب بلند و سبک به همراه پارچه یا پوستی با طرح مشخص بر سر آن بوده، بعد‌ها آن علم به شکل میل‌هایی درآمده که امروزه در هیئت‌های قدیمی و روستاها می‌شود آن را دید. چوب‌های تنومند و بلند که پارچه‌هایی به آن آویزان است و بر فراز آن پنجه فلزی کار گذاشته شده که خیلی‌ها می‌گویند آن پنجه اشاره به دست حضرت ابوالفضل(ع) دارد. بعد‌ها آن میل‌ها به شکل علم‌های امروزی درآمد، جنس‌شان آهنی شد و پارچه‌ها با نظم بیشتری روی آن سوار شد. تیغه‌هایی نیز که به اسم اهل بیت (ع) متبرک بود، روی آن اضافه شد و به حالت امروزی در آمد. مشهدی‌های قدیم به این علم‌ها «جریده» می‌گفتند اگر چه دیگر امروز کسی از این کلمه برای آن‌ها استفاده نمی‌کند.
آداب عَلم‌کش‌ها
علم‌‌ها نشانه هیئت هستند و برای همین قوی‌ترین آدم‌های هیئت مسئول بلند کردن و جلوبردن آن‌ها می‌شود که به اصطلاح علم‌کش می‌گویندشان. بین علم‌کش‌ها و مخصوصا علم‌کش‌های حرفه‌ای، آداب و رسوم جالبی وجود دارد که بعضی از آن‌ها مربوط به گذشته هستند و به زمان حال نرسیده‌اند و برخی هنوز هم رعایت می‌شوند. مثلا در زمان قدیم رسم بوده که علم‌کش‌ها از ابتدای محرم تا پایان ماه صفر، شال ماتم سیاهی به سر می‌بستند و در تمام این ایام پا لخت و بدون کفش در خیابان راه می‌رفتند. بعد‌ها این نحوه پوشش باعث جلب توجه بیش از حد مردم شد و کم‌کم از 60 روز به یک دهه کاهش یافت و بعد هم آرام آرام محو شد. از اعتقادات دیگر علم‌کش‌ها این است که اگر علم زمین بخورد، نمی‌شود همین‌طوری از جایی که افتاده بلندش کرد. علم‌ها بسته به اندازه‌شان یا توسط یک نفر بلند می‌شوند، یا سه نفر یا پنج نفر ولی به هر حال در هر اندازه‌ای که باشند و توسط هر چند نفر که کشیده شوند کم‌تر پیش می‌آید که واژگون شوند و به زمین بیفتند، اگر چنین اتفاقی در هر زمان و هر مکانی بیفتد، رسم است که پای علم قربانی کنند و بعد از همان نقطه دوباره علم را بلند کنند.
آداب عَلم ‌بردن
در گذشته این‌طور نبوده که علم‌ها بدون نظم و ترتیب به بازار بیایند. یک پرانتز باز کنم و بگویم قدیم‌ترها که بازار مشهد تخریب نشده بود، علم‌ها به خیابان نمی‌آمدند بلکه از مسیر بازار به حرم مطهر می‌رفتند (از طرف خیابان سرشور وارد بازار قدیم می‌شدند، بازار فرش را رد می‌کردند، از بازار زنجیر هم عبور می‌کردند و وارد صحن عتیق که صحن انقلاب امروزی است می‌شدند) و هنوز هم خیلی از هیئتی‌های قدیمی اصطلاح «بازار رفتن» را برای حرکت هیئت در خیابان به کار می‌برند. القصه از گذشته تا امروز رسم بر این بوده است که علم‌های پیشکسوت عقب همه علم‌ها به حرکت درمی‌آمدند و باقی علم‌ها جلوی آن‌ها حرکت می‌کردند. از آداب جالب دیگر حرکت علم‌ها در خیابان «سلام دادن» است. وقتی علم‌کش نزدیک حرم مطهر امام رضا(ع) می‌شود، سر علم را به نشانه احترام به سمت زمین فرود می‌آورد. سلام دادن علم‌ها گاهی در مواجهه دو علم با هم نیز رخ می‌دهد، این‌طور که علم‌ها را به صورت موازی مقابل هم قرار می‌دهند و سر علم‌ها را به سمت هم فرود می‌آورند یا شروع به لرزاندن علم‌ها می‌کنند. در مسیر بردن علم‌ها به سمت حرم رضوی اگر به میدان یا محیط وسیعی برسند، علم‌کش‌های باسابقه زیر علم می‌آیند و برای ایجاد شور شروع به چرخاندن علم می‌کنند که کار بسیار دشواری است و نیاز به مهارت زیادی دارد، خیلی از علم‌کش‌ها اعتقاد دارند که اگر با دل شکسته و حاجتمند زیر علم بروند و آن را بچرخانند، حاجت روا خواهند شد و آن‌قدر علم را می‌چرخانند تا دل‌شان آرام بگیرد و احساس کنند مورد توجه سیدالشهدا (ع) و حضرت حق قرار گرفته‌اند.
 «علم شاه حسین» جزو بزرگ‌ترین و ارزشمند‌ترین علم‌های مشهد بوده و روزگاری به عنوان یکی از علم‌های پیشکسوت در خیابان‌ها به حرکت درمی‌آمده است. این علم را حسین غیورمرادی که از هیئتی‌های محله نوغان بوده با هزینه شخصی ساخته و با طول 11 متر توسط 5 نفر حمل می‌شده‌است. علم شاه حسین به خاطر اندازه و طاق بالای آن که با چراغ‌های زیادی تزئین شده بود، معروف است.
بستن این علم آن‌قدر کار دشواری بوده که بعد از بسته شدن تا پایان دهه اول محرم، قطعات آن را از هم باز نمی‌کردند و به دلیل طول و ارتفاع زیاد در خانه و حسینیه امکان نگه داری نداشته. پس در طول محرم شب‌ها این علم‌ را در خیابان و محل‌هایی مثل عقب رفتگی مقابل بانک سپه میدان شهدا نگهداری می‌کردند. چون روی علم با اجناس عتیقه و قیمتی تزئین شده بوده، در تمام این ایام جوان‌های هیئت، شب تا صبح کنار علم می‌خوابیدند و از آن نگهبانی می‌کردند. این علم به موزه حرم مطهر اهدا شده ودر آن‌جا نگهداری می‌شود.
نظرات کاربران
کد امنیتی
پربازدیدتریـــن ها
یادداشت

سر‌پل‌ذهاب با «ذال» نوشته می‌شود، نه با «ز» زلزله

٩٦/٠٨/٢٥
فتوچاپ

فتوچاپ 512

٩٦/٠٨/٢٥
تلگجیم

تلگجیم 512

٩٦/٠٨/٢٥
یادداشت

خدمت خالصانه

٩٦/٠٨/٢٥
درباره حضور پرتعداد بازیگران در جایگاه اجرا، به بهانه عبدی‌شو

پا تو کفش من نکن!

٩٦/٠٨/٢٥
روایت‌هایی درباره خرده رفتارهای ما در مقایسه با سبک زندگی پیامبر (ص) و امامان‌ معصوم‌مان(ع)

پدران ما و ما

٩٦/٠٨/٢٥
پایان نامه

مثلا ما همه مقصریم ...

٩٦/٠٨/٢٥
آنتن

جیم بدون نمک!

٩٦/٠٨/٢٥
جارچی

جارچی 512

٩٦/٠٨/٢٥
چهره هفته

سوشا در جستجوي پاتريك

٩٦/٠٨/٢٥
درباره جایزه‌های ادبی و کتاب سال ایران به بهانه برگزاری اولین دوره جایزه احمد محمود

قلم های مطلا

٩٦/٠٨/٢٥
حکایت هفته

اندر حکایت مریدان و دقت کردن

٩٦/٠٨/٢٥
کافه جهان نما

اراک، دیاری در مسیر جاده ابریشم...

٩٦/٠٨/٢٥
یادداشت

اندر حکمت قیمه و ماست!

٩٦/٠٨/٢٥
مهدی برادران رئیس هیئت فوتبال استان خراسان در گفت و گو با جیم خبر داد

به دنبال حذف ورزشگاه ثامن نیستیم

٩٦/٠٨/٢٥
شگرد

قبل از فروش گوشی آیفون‌ چه کنیم؟

٩٦/٠٨/٢٥
ذهن زیبا

ذهن زیبا 512

٩٦/٠٨/٢٤
یادداشت

بازار رمالی در فوتبال دودوتا چارتای ساده

٩٦/٠٨/٢٥
گفت‌و‌گو با حجت الاسلام واعظ موسوی درباره سحر و جادو

سحر و جادو دکان است

٩٦/٠٨/٢٥
درباره تکنولوژی های پیشرفته و بستر فضای مجازی که می تواند در حوادث غیرمترقبه به کمک مردم بیاید

#تکنولوژی_غیرمترقبه

٩٦/٠٨/٢٥
تبلیغات