معجزه سامورایی‌ها
درباره انیمه، هنر و صنعت بی نظیر و فراگیر ژاپنی‌ها

معجزه سامورایی‌ها

نویسنده : محمد امین شرکت اول

فوتبالیست‌ها، دیجیمون، چوبین، بابا لنگ‌دراز، آن‌شرلی و بسیاری از انیمیشن‌های خاطره انگیزی که دوران کودکی و نوجوانی از تلویزیون نگاه می‌کردیم، انیمیشن‌هایی که فصل مشترک آن‌ها نوع خاص چهره شخصیت‌های آن بود، کمابیش همگی به نوع خاصی از انیمیشن، به نام «انیمه» تعلق دارند؛ یکی از مهم‌ترین شاخه‌های فیلمسازی در ژاپن که از سال ۱۹۱۷ تاکنون به حیات خود ادامه داده و در جهان نیز جایگاه معتبری دارد.

صنعت انیمیشن‌سازی ژاپن سال ۱۹0۷ در عصر فیلم‌های صامت با طراحی‌ها، آزمون و خطا، تکنیک‌های انیمیشن‌سازی (cut out) و متاثر از آثار فرانسوی و آمریکایی شروع شد. مردم این کشور فیلم «کاتسودو شاشین» را که انیمیشنی ۳ ثانیه‌ای از یک ملوان است به عنوان نخستین انیمه ژاپنی می‌شناسند، اثری که هیچ گاه سازنده آن مشخص نشد. از نکات مهم دیگر در صنعت انیمیشن ژاپن استفاده از کتاب‌های مصور ژاپنی (کتاب‌هایی که در ژاپن معروف به مانگا هستند و در زبان انگلیسی به آن‌ها کامیک بوک می‎‌گویند) در این صنعت است. به این معنا که ژاپنی‌ها برای کسب بازار هدف خود از مفاهیم مورد علاقه‌ کشورشان که در کتاب‌های مصور آمده است در سوژه‌سازی و داستان پردازی انیمیشن‌هایشان استفاده می‌کنند. این روزها انیمه‌های ژاپنی در تمام دنیا پرطرفدار هستند و گاهی همپای سریال‌های مشهور غربی مخاطبانی پیگیر و معتادگونه دارند. در ادامه می‌خواهیم با تاریخچه این معجزه سامورایی‌ها بیشتر آشنا شویم:

 

آغاز نبرد سخت بقا

یکی از حوزه‌هایی که به موقعیت مناسب انیمیشن‌های ژاپنی کمک کرد، تولید انیمیشن برای روابط عمومی‌ها و کمپین‌های تبلیغاتی موسسات دولتی بود. زمانی که شهر «توکیو» و حومه به‌ خاطر زلزله وسیع «کانتو» در سال ۱۹۲۳ خسارت فراوانی دید، تولید انیمیشن خانگی نیز از نقطه صفر پا گرفت، هرچند در ابتدا رشد کمی داشت و صنعتی کوچک به شمار می‌رفت. این صنعت در حالی برای بقا تلاش می‌کرد که قادر نبود با نوآوری‌های پی‌در‌پی سینما، از جمله ظهور نخستین فیلم‌های ناطق در سال ۱۹۲۹ و فیلم رنگی در سال ۱۹۳۲ هماهنگ شود. در این دوران «افوجی نوبارو» کارگردان سینما برای ساختن انیمیشن «دزد قلعه باگودا» با ستایش بین‌المللی روبه رو شد. او این انیمیشن را با نقاشی روی کاغذ رنگی ژاپنی و به روش بریدن و چسباندن ساخت. «دزد قلعه باگودا» اولین فیلم در تاریخ انیمیشن ژاپنی است که خارج از این کشور با تحسین روبه‌رو شد. در همان سال‌ها بسیاری از هنرمندان انیماتور یکی پس از دیگری ظهور کردند اما به دلیل جنگ، کمبود وسایل به شدت به چشم می‌خورد و این مسئله کار را برای آن‌ها سخت می‌کرد. در آن شرایط حتی تولید فیلم‌های سینمایی به آسانی میسر نبود و کار انیماتورها سخت‌تر شده بود. البته در این دوران، نخستین فیلم بلند انیمیشنی تاریخ سینمای ژاپن به نمایش عمومی درآمد؛ «سربازان دریایی موموتارو» که ۷۷ دقیقه بود و نیروی دریایی ارتش ژاپن تهیه فیلم را برعهده داشت. «سربازان دریایی موموتارو» انیمیشنی تبلیغاتی با هدف روحیه بخشیدن و تعهد به جنگ بود. کمی پس از پایان یافتن جنگ، ستاد کل نیروی اشغالگر متفقین ۱۰۰ هنرمند انیماتور را در ویرانه‌های حاصل از بمباران‌های شهر توکیو گرد هم آورد تا شرکت «شین نیهون دوگاشا» را تاسیس کنند. هدف اشاعه سیاست‌های اشغال با تولید انیمیشن‌هایی در ستایش دموکراسی بود، هر چند این مجموعه دوام چندانی نداشت و منحل شد، ولی آن را می‌توان اولین شرکت تولیدکننده انیمه در جهان دانست.

اول ژانویه سال ۱۹۶۳ بود که شبکه تلویزیونی «فوجی» پخش انیمیشنی ۳۰ دقیقه‌ای به نام «پسر فضایی» را آغاز کرد. این انیمیشن به شدت محبوب و موفق شد. به واسطه آن شکوفایی، تولید مجموعه‌های انیمیشن ژاپنی شروع و موفقیت «پسر فضایی» سرآغاز نوع جدیدی از صنعت انیمیشن‌سازی ژاپن شد. اما این موفقیت دیری نپایید و با شروع دهه 80 میلادی، دوران طلایی «انیمه» به پایان رسید. مشکلات در نیمه‌های دوم این دهه تا نیمه اول دهه 90 میلادی به جایی رسید که بسیاری از شرکت‌های انیمه‌سازی بسته شدند، هر چند که تعدادی از آن‌ها توانستند در سال‌های بعد مجدداً کار خود را آغاز کنند اما هرگز صنعت انیمه‌سازی به سال‌های طلایی خود بازنگشت. شاید دلیل آن را بتوان خلق سرگرمی‌های جدید دیگری، مانند بازی‌های رایانه‌ای و حتی تلفن‌های همراه دانست، به هر حال آن‌چه که اتفاق افتاد سبب شد در بهترین ساعات پخش برنامه‌های تلویزیون، تعداد بینندگان انیمیشن‌های تلویزیونی در دهه اول قرن 21 به پایین‌ترین حد خود در طول سال‌های قبل از آن برسد. صنعت انیمه در حوزه تلویزیونی خود به جایی رسید که دیگر شبکه‌های تجاری کمتر انیمیشن پخش می‌کنند. شبکه‌های کوچک نیز بودجه کمی برای تولید انیمیشن دارند و همه این‌ها در حالی است که انیمیشن‌های ژاپنی امروزه جایگاه ویژه‌ای در جهان پیدا کرده‌اند.

 

ژاپن، صاحب نیمی از بازار انیمیشن جهان

انیمه اکنون به یکی از صنعت‌های پول‌ساز ژاپن تبدیل شده است به طوری که درآمد فقط یک انیمیشن معروف، یعنی «پوکمون» 19 میلیون دلار بوده است، همچنین تخمین زده می‌شود که درآمد ژاپن از صنعت انیمیشن حدود 2 برابر درآمد ایران از فروش نفت باشد، در همین راستا بد نیست بدانید براساس گزارش موسسه مشاوره و تحقیقات بازارهای جهانی (markets & markets) ارزش کل بازار انیمیشن جهان (به غیر از صنعت بازی‌های رایانه‌ای) در ‌سال ٢٠١6 حدود ٢4٣‌ میلیارد دلار،یعنی حدود ٩ برابر درآمد نفتی ایران در آن سال، بوده است که از این میان آمریکا و کانادا مجموعاً ٤٣‌ درصد از این بازار را به خود اختصاص داده‌اند، این درحالی است که ژاپن با در اختیار داشتن سهم عمده این بازار که حدود ٥٠‌ درصد است به عنوان بزرگ‌ترین غول انیمیشن جهان شناخته می‌شود و بقیه کشورها ٧‌درصد دیگر این درآمد را در اختیار دارند. جالب است بدانید اهمیت انیمیشن برای اقتصاد ژاپن به اندازه‌ای است که این کشور وزارت‌خانه مستقلی به نام صنعت انیمیشن و کمیک دارد.

 

انیمه، صنعتی فراتر از ساخت انیمیشن

در ژاپن به این صنعت نگاهی فراتر از صنعتی مفرح و پول‌ساز شده است، ژاپنی‌ها حتی از انیمه هم برای ساخت کشور خود و سوق دادن نسل‌های جدید به سمت سیاست‌های کشورشان استفاده کرده‌اند. «کاپیتان سوباسا» که در ایران با نام «فوتبالیست‌ها» مشهور است، از آن دست انیمه‌هایی بود که برای ساخت نسلی جدید در ژاپن ساخته شد. «یوییچی تاکاهاشی» سازنده «کاپیتان سوباسا» در باره ساخت این انیمه می‌گوید: «زمانی که ما کار ساخت این پروژه را در سال 1981 شروع کردیم، ژاپن در ورزش فوتبال وضعیت خوبی نداشت و نه تنها به جام جهانی راه نیافته بودیم، بلکه در آسیا نیز افتخاری کسب نکرده بودیم. تا این‌که فدراسیون فوتبال ژاپن برای سوق دادن علاقه کودکان کشورمان، از ورزش‌های رزمی به فوتبال، ورزشی که در آن سال‌ها آرام آرام به یک صنعت تبدیل می‌شد، به فکر ساخت انیمه افتاد. ما برای این کار شخصیت‌های مختلفی را خلق کردیم، شخصیت اصلی را پسر بچه‌ای معمولی قرار دادیم که تنها با اراده خود به همه چیز می‌رسد (کاپیتان سوباسا)، در عین حال برای همزاد پنداری افراد دیگر هم شخصیت‌هایی با ویژگی‌های مختلف خلق کردیم، پسری یتیم و فقیر و در عین حال قدرتمند (کاکرو)، پسری با خانواده ثروتمند (واکیبایشی)، نوجوانی روستایی (ماتسویاما)، همچنین برای بچه‌های چاق، دوقلوها، بچه‌های ژاپنی خارج از کشور هم شخصیت‌پردازی کردیم و حتی برای بچه‌های با استعدادی که به دلیل مشکلات جسمی نمی‌توانند فوتبال بازی کنند، مسیر مربی‌گری را ترسیم کردیم». هرچند در کنار ساخت این انیمه، برنامه‌ریزی‌های دقیق دیگری نیز وجود داشته، ولی به هیچ وجه نمی‌توان منکر نقش این اثر در تشکیل بهترین تیم ملی تاریخ ژاپن شد. تیمی که با وجود گذشت 36 سال از برگزاری جام ملت‌های آسیا هیچ افتخاری کسب نکرده بود، به فاصله 19 سال 4 مرتبه به قهرمانی در این مسابقات رسید و حتی نایب قهرمان جام کنفدراسیون‌ها نیز شد. ژاپنی که تا سال 1998 رنگ جام جهانی را ندیده بود، از آن سال تا کنون یکی از نماینده‌های همیشگی آسیا در این مسابقات بوده است. ژاپنی‌ها به بهترین شکل توانستند از این صنعت برای پیشرفت فوتبال خود استفاده کنند، کاری که در خصوص «والیبال» و «بیس بال» هم در حال انجام است. جالب است بدانید چند دهه قبل براساس همین انیمه یک بازی رایانه‌ای محبوب هم ساخته شد که اسم آن هم «کاپیتان سوبا» بود. درباره جذابیت و فراگیری این انیمه در دنیا هم که لازم نیست لااقل برای مخاطب ایرانی سند و مدرک بیاوریم.

 

بازار حاشیه‌ای و پردرآمد انیمه

درآمدزایی کلان ژاپنی‌ها از صنعت انیمیشن تنها به فروش انیمه منحصر نشده و گفته می‌شود بیشتر از ٨٠‌ درصد این درآمد وابسته به فروش محصولات جانبی انیمیشن‌های معروف است. محصولاتی مانند کالاها و پوشاکی که با الهام از شخصیت‌های انیمیشنی تولید شده‌اند. این بازار جانبی از لحاظ تجاری به اندازه‌ای اهمیت دارد که ژاپنی‌ها را به طراحی نقشه‌ای زیرکانه سوق داد. ژاپن در دهه ٦٠ میلادی، انیمیشن‌های خود را به صورت رایگان در اختیار چین قرار می‌داد. آن‌ها با علم به درآمد سرشار بازار جانبی انیمیشن‌ها تلاش می‌کردند بازار ٨٠‌ درصدی لوازم جانبی کارتون‌هایشان را در چین تضمین کنند. ضمن این‌که این کار مانع از تولید انیمیشن در چین و رقابت با ژاپنی‌ها می‌شد.

 

طولانی‌ترین سریال تاریخ

می‌خواهیم آمار عجیب دیگری از دنیای انیمه‌ها بگوییم. اول در ذهن‌تان طولانی‌ترین سریالی را که دیده‌اید به یاد بیاورید. طولانی‌ترین سریال در ذهنتان چند قسمت داشت و چند سال زمان برد تا به پایان خود برسد؟ مطمئنیم سریال مد نظرتان حتی به گرد آماری که انیمه sazae-san به جا گذاشته است هم نخواهد رسید. 56 سال برای انتشار یک سریال عدد غیرقابل باوری است، اما sazae-san انیمیشنی است که این آمار را از خود به جای گذاشته و از سال 1961 انتشار آن در ژاپن آغاز شده و با وجود تولید و انتشار بیش از 7500 قسمت از آن، تا کنون خبری از تاریخ اتمامش ارائه نشده است و آن‌طور که از قرائن بر می‌آید حالا حالاها ادامه خواهد داشت، با این حال این انیمیشن توانسته است نام خود را به عنوان رکوردار طولانی‌ترین انیمیشن سریالی تاریخ در گینس ثبت کند.

 

انیمه‌هایی که نباید از دست داد

قطعا با توجه به میزان تولید انیمه در ژاپن، تعداد زیادی از این سریال و فیلم‌ها را می‌توان در این فهرست قرار داد که ما تنها به ذکر چند نمونه از آن‌ها بسنده می‌کنیم. انیمه «Fullmetal Alchemist Brotherhood»  نام انیمه‌ای است که طی سال‌های 2010 و 2011 در 64 قسمت منتشر شد. سریالی که براساس رای‌گیری سایت «TVAsahi» به عنوان پرطرفدارترین انیمه تاریخ ژاپن شناخته شد و توانست به موفقیت‌های متعددی از جمله نامزدی 8 جایزه در «American Anime Awards»  و برگزیده شدن در 5 بخش آن در سال 2009 و 28 جایزه بین‌المللی دیگر دست یابد. پس از این انیمه می‌توان به سریال کمدی «GINTAMA»، سریالی که پربیننده‌ترین انیمه تلویزیونی و یکی از پرفروش‌ترین انیمه‌های تاریخ ژاپن است اشاره کرد. جدای از این اثر، انیمه «After Story» به عنوان بهترین انیمه رومانس تاریخ  و «Death Note» به عنوان محبوب‌ترین انیمه سال 2006 هم نباید از قلم انداخت. مثال آخر یعنی «دفترچه مرگ» داستان یک نوجوان نابغه ژاپنی است که دفترچه یک فرشته مرگ را به دست می‌آورد و این فرصت را دارد تا با نوشتن اسامی خلافکارها دنیا را از وجودشان پاک کند. اما یک پلیس مخفی نابغه دنبال کشف هویت این قاتل مخوف است که برای کشتن دیگران کافی است فقط نام‌شان را در دفترچه مرگ بنویسد. این انیمه به رغم داستان فانتزی‌اش در دنیا و حتی کشور ما مورد توجه قرار گرفت و اخیراً یک فیلم هالیوودی هم براساس آن ساخته شده است.

در میان فیلم‌های انیمه نیز، بدون شک فیلم سینمایی «Spirited Away» را می‌توان بهترین فیلم انیمه تاریخ دانست، انیمیشنی که در رقابت با انیمیشن‌هایی مانند «لیلو و استیچ» و «عصر یخبندان» توانست جایزه بهترین انیمیشن را از آکادمی اسکار دریافت کند. این فیلم دختر بچه ده ساله‌ای را به نمایش می‌کشد که سعی دارد پدر و مادرش را که در یک سفر جادویی، به خوک تبدیل شده‌اند، به چهره واقعی خودشان برگرداند. این انیمیشن که نمره‌اش در سایت imdb 8.5 است، در فهرست ۲۵۰ فیلم برتر تاریخ سینمای این سایت، با رتبه ۲۹ بالاترین جایگاه را در بین تمامی انیمیشن‌ها دارد.

نظرات کاربران
کد امنیتی
پربازدیدتریـــن ها
یادداشت

سر‌پل‌ذهاب با «ذال» نوشته می‌شود، نه با «ز» زلزله

٩٦/٠٨/٢٥
فتوچاپ

فتوچاپ 512

٩٦/٠٨/٢٥
یادداشت

خدمت خالصانه

٩٦/٠٨/٢٥
تلگجیم

تلگجیم 512

٩٦/٠٨/٢٥
درباره حضور پرتعداد بازیگران در جایگاه اجرا، به بهانه عبدی‌شو

پا تو کفش من نکن!

٩٦/٠٨/٢٥
روایت‌هایی درباره خرده رفتارهای ما در مقایسه با سبک زندگی پیامبر (ص) و امامان‌ معصوم‌مان(ع)

پدران ما و ما

٩٦/٠٨/٢٥
آنتن

جیم بدون نمک!

٩٦/٠٨/٢٥
پایان نامه

مثلا ما همه مقصریم ...

٩٦/٠٨/٢٥
چهره هفته

سوشا در جستجوي پاتريك

٩٦/٠٨/٢٥
درباره جایزه‌های ادبی و کتاب سال ایران به بهانه برگزاری اولین دوره جایزه احمد محمود

قلم های مطلا

٩٦/٠٨/٢٥
جارچی

جارچی 512

٩٦/٠٨/٢٥
حکایت هفته

اندر حکایت مریدان و دقت کردن

٩٦/٠٨/٢٥
کافه جهان نما

اراک، دیاری در مسیر جاده ابریشم...

٩٦/٠٨/٢٥
مهدی برادران رئیس هیئت فوتبال استان خراسان در گفت و گو با جیم خبر داد

به دنبال حذف ورزشگاه ثامن نیستیم

٩٦/٠٨/٢٥
یادداشت

اندر حکمت قیمه و ماست!

٩٦/٠٨/٢٥
شگرد

قبل از فروش گوشی آیفون‌ چه کنیم؟

٩٦/٠٨/٢٥
ذهن زیبا

ذهن زیبا 512

٩٦/٠٨/٢٤
یادداشت

بازار رمالی در فوتبال دودوتا چارتای ساده

٩٦/٠٨/٢٥
گفت‌و‌گو با حجت الاسلام واعظ موسوی درباره سحر و جادو

سحر و جادو دکان است

٩٦/٠٨/٢٥
شاخ هفته

قطار بازی

٩٦/٠٨/٢٥
تبلیغات