حاتمي روايت‌گر تاريخ و فرهنگ
مروري بر چهار دهه از زندگي «علي حاتمي» به بهانه سپري شدن شصت و هفتمين سالروز تولدش

حاتمي روايت‌گر تاريخ و فرهنگ

نویسنده :

گاهي اوقات موضوعات مختلفي روي يکديگر انباشته مي‌شود و به بانيان يک نشريه اجازه نمي‌دهند در زمان مشخصي به يک موضوع يا اتفاق خاص پرداخته شود. ولي گاهي اين موضوعات آن‌چنان از درجه بالايي از اهميت برخوردارند که صرف‌نظر از آن‌ها، حتي با گذشت زمان نيز امکان‌پذير نيست و شصت و هفتمين سالروز تولد زنده‌ياد «علي حاتمي» يکي از آن اتفاقات است. هرچند مدتي از آن مي‌گذرد، ولي مي‌توان از اين تاخير زماني، در مقايسه با شانزده سالي که از فوت استاد مي‌گذرد صرف‌نظر کرد. از همين رو و حداقل با نگاه به اين‌که هرسال در روز بزرگداشت مقام مادر، فيلمي از استاد حاتمي به همين نام از صداوسيما پخش مي‌شود حق خود ديديم که نگاه مختصري به زندگي پربار اين فيلم‌ساز بزرگ ايراني داشته باشيم.

حاتمي از آغاز
* زنده‌ياد علي حاتمي، 67 سال پيش در تاريخ 23 مرداد ماه سال 1323 شمسي، در تهران متولد شد. او که دانش‌آموخته رشته تئاتر از دانشکده هنرهاي دراماتيک بود از همان سال‌هاي ابتدايي تحصيلات آکادميک فعاليت‌هاي هنري‌اش را به‌صورت حرفه‌اي آغاز کرد. مجموعه نمايش‌نامه‌هايي را به‌رشته تحرير درآورد که برخي از آن‌ها در تئاترهاي تهران قديم روي صحنه رفتند؛ درخور اشاره است که اولين نمايش‌نامه به‌نام «حسن کچل و چهل گيس» به کارگرداني «داود رشيدي» روي صحنه اجرا شد. فعاليت‌هاي تلويزيوني حاتمي در طول دهه 1340 ميلادي نتوانست از ميل او براي ورود به سينما بکاهد. چنين شد که در اواخر اين دهه اولين تجربه بلند سينمايي خود را رقم زد. حسن کچل اولين اثر بلند سينمايي استاد و هم‌چنين اولين فيلم موزيکال سينماي ايران بود که در سال 1349 ساخته شد، البته با داستاني که همه ما با آن آشنا هستيم، حسن کچل به دليل تنبلي و براي تجربه‌اندوزي، توسط مادرش از خانه رانده مي‌شود و در ادامه سفرش به باغ انبوه و مرموزي مي‌رسد و با «چهل گيس» آشنا مي‌شود. به او دل مي‌بندد و تصميم به شکستن طلسم ديو مي‌گيرد. جني که همزاد حسن است، به او مي‌گويد فقط در مقابل شش آرزو و از دست دادن عمر است که طلسم ديو شکسته مي‌شود و... نکته جالب ديگر درباره اين اثر همکاري حاتمي با چند تن از موسيقي‌دانان برجسته آن دوره يعني آقايان واروژان و منفردزاده بود. در همان سال فيلم ديگري از حاتمي به نام «طوقي» با همان موضوع قديمي هميشگي فيلم‌هاي فارسي روي پرده رفت که حکايت يک جوان کبوترباز و کبوتر طوقي‌اش، مادر نابينا و عشقش به يک دختر. اين فيلم با اين‌که با فاصله کمي از قيصر (مسعود کيميايي) به‌نمايش در آمد و تقريبا از همان مضامين داش‌منشانه بهره مي‌برد، موفق به شکستن رکورد فروش در گيشه‌هاي کشور شد.

دهه 1350
* «باباشمل» که سال 1350 به کارگرداني علي حاتمي به سالن سينما سپرده شد، براي او موفقيت چنداني درپي نداشت، تا اين که سال 1351 سه فيلم «قلندر»، «ستارخان» و «خواستگار» به ترتيب توسط وي ساخته مي‌شود؛ گفتني است که در بين آن‌ها، فيلم «ستارخان» با بازي «علي نصيريان» در نقش ستارخان، «عنايت بخشي» در نقش باقرخان و «عزت‌ا... انتظامي» در نقش حيدر عمواغلو که واقعه تاريخي مقاومت مجاهدان شهر تبريز در مقابل قواي دولتي را روايت مي‌کرد، شاخص‌ترين اين آثار بود. از آن زمان 5 سال گذشت تا اين‌که حاتمي يکي از برترين آثار خود را روي پرده برد. سال 56 سالي بود که «سوته دلان»، به‌عنوان يک اثر تمام و کمال هنري، چه از نظر بازيگري و فيلم‌نامه و چه از لحاظ طراحي صحنه و ديالوگ‌هاي به‌ياد ماندني، روي پرده رفت و تحسين همگان را برانگيخت.

دهه 1360
* «حاجي واشنگتن» که حکايت استقرار اولين سفير ايران در کشور آمريکا بود، سال 1361 به مرحله ساخت رسيد؛ اين اثر ماجراهاي هجوآلود «حاج حسينقلي خان نوري صدرالسلطنه» که از سوي ناصرالدين شاه با سمت نخستين ايلچي (سفير) ايران در ايالات متحده آمريکا معين شده بود را به‌تصوير مي‌کشيد. سال 1362 اثر بلند و تاريخي «کمال‌الملک» توسط حاتمي ساخته شد. اثري که همانند ساير آثار استاد، روح هنر را در خود نهفته داشت. حضور زنده و پررنگ هنر نقاشي آن‌چنان در اين اثر هويدا بود که در پايان، تمام فيلم از ديد بيننده يک تابلوي نقاشي به نظر مي‌آمد. حاتمي سال 1368 ساخت فيلم «مادر» را به اتمام رساند. مادر که حالا به يک فيلم خاص در ميان مردم ايران تبديل شده است، چه اشک‌هايي که از چشم هزاران ايراني سرازير نمي‌کند، گويي که هربار ديدن اين اثر نکته جديدي براي آموختن دارد.

دهه 1370
* «دل شدگان» که سال 1370 ساخته شد اثري ديگر از حاتمي پس از «هزاردستان» و «کمال‌الملک» با محوريت هنر بود. اين دفعه نوبت به موسيقي رسيد، اين فيلم که متاسفانه چندين بار با جرح و تعديل فراوان از رسانه ملي پخش شده، حکايت اولين گروه از موسيقي‌دانان ايراني است که براي ضبط اولين صفحه موسيقي تاريخ ايران به فرنگ سفر مي‌کنند. ماه‌هاي پاياني سال 1374، حاتمي ساخت فيلمي با موضوع زندگاني «جهان پهلوان تختي» را کليد زد اما بيماري که از چندي قبل گريبان او را گرفته بود، به کارگردان کهنه‌کار اجازه اتمام آخرين اثرش را نداد تا اين‌که روز چهاردهم آذر سال 1375، بيماري سرطان علي حاتمي را از جامعه هنري کشورمان گرفت.

و اما هزاردستان
* اثر ماندگار ديگري نيز از حاتمي به يادگار مانده است که باقيات و الصالحات ايشان براي تمام دوران‌ سينما و تلويزيون ايران خواهد بود، سريال «هزاردستان» که سرنوشت آن با «شهرک سينمايي غزالي» گره خورده است، تبحر استاد در هماهنگي و چينش يک سريال عظيم با آن همه ستاره و بازيگران مطرح را به زيبايي نشان مي‌دهد. به‌تصوير کشيدن شخصيت‌هاي چندبعدي با لايه‌هاي عميق روحي مانند خان مظفر، رضا خوشنويس، شعبون استخوني، مفتش شش انگشتي و غيره تنها از يک استاد مسلم برمي‌آيد. موسيقي زيبا که بر پايه يک نواي قديمي پايه‌گذاري شده بود و دکورهاي عظيم و باشکوه که گنجينه هنري بزرگي را بنا نهاد.

روايتي از زندگي اصيل ايراني
* در اين آثار آن‌چه به خوبي نمايان است فرهنگ و هنر اصيل ايرانيان است. چيزي که حاتمي در طول ساليان کار هميشه در فکر پرداختن به آن بوده است. روايت حاتمي از اين موضوع آن‌چنان دلنشين و آشناست که گويي صميميت ايراني در لابه‌لاي تمام صفحات فيلم‌نامه‌هاي او موج مي‌زند. علي حاتمي يادگار نسل هنرمنداني بود که دغدغه تاريخ و زندگي ايراني را در سر مي‌پروراندند و مي‌خواستند آثارشان آينه‌اي باشد براي نشان دادن صفا و صميميتي که شايد آيندگان بر نداشتنش حسرت بخورند؛ آثاري که نمي‌توان آن‌ها را تنها يک فيلم ناميد، بلکه چکيده‌اي است از تاريخ، فرهنگ و هنر ايراني.

نظرات کاربران
کد امنیتی