چرا تلویزیون خاموش است؟
نگاهی به دلایل کاهش مخاطب جعبه جادو در گفتگو با 3 کارشناس

چرا تلویزیون خاموش است؟

نویسنده : محدثه عارفی

رسانه‌ها این روزها فرمان ذهن ما را در دست دارند، در دوران کثرت رسانه‌ها و تنوع روزافزون آن‌ها، تلویزیون نه مثل قبل، اما کمابیش هنوز هم جایگاه خودش را حفظ کرده است. مخاطب تلویزیون یک پیرمرد عامی روستایی تا یک روشنفکر متفکر را شامل می‌شود و دورافتاده‌ترین نقاط را هم در‌بر ‌می‌گیرد. در نتیجه اگرچه تلویزیون از سمت گوشی‌های همراه و شبکه‌های اجتماعی تهدید می‌شود اما همچنان جعبه جادو است. اما جعبه جادوی ملی ما چند وقتی است مخاطب را مقابل خودش میخکوب نمی‌کند و ریزش مخاطب دارد طوری که به نظر می‌رسد با ادامه روند فعلی در آینده با بحران مواجه خواهد شد. برای بررسی علل این اتفاق به سراغ دو کارشناس رفتیم تا از آن‌ها دلیل افت جادوگری این جعبه را جویا شویم. ‌

محسن حسام مظاهری
نویسنده و پژوهشگر اجتماعی
تلگرام نمی‌تواند جای تلویزیون را بگیرد
محسن‌حسام مظاهری، پژوهشگر اجتماعی، کسی که تلاش کرده داستان‌هایی کوتاه با رویکرد اجتماعی را برای مخاطبان تحت عنوان «تاکسی نوشت» روایت کند. او کارشناس ارشد جامعه‌شناسی است و پژوهش‌های زیادی در این زمینه داشته است. از مظاهری درباره علت و زمینه‌های کاهش مخاطب پرسیدیم، او معتقد است: «بیشتر مردم در سرتاسر دنیا از رادیو و تلویزیون در درجه اول برای موسیقی، اخبار، داستان و سرگرمی استفاده می‌کنند. وقتی این برنامه‌ها در تلویزیون‌ داخل جذاب نباشد مردم به سراغ امکانات موجود می‌روند که یکی از آن‌ها ماهواره است. بنابراین جذابیت ماهواره و شبکه‌ها اجتماعی به دلیل عدم جذابیت رسانه ملی است. 
البته توانایی هنرمندان ایرانی خیلی بیشتر از هنرمندان آن‌هاست و سریال‌های ایرانی از سریال‌های ترکیه‌ای بهتر هستند، اما با وجود مبتذل بودن سریال‌های ترکی، هنرپیشه، لباس و محیط‌های زیبا باعث جذب مخاطب می‌شود که در ایران برای چنین فضا و لباس‌هایی محدودیت وجود دارد. مثلا اگر خانه‌های زیبا در سریال باشد اعتراض می‌کنند که چرا فیلم و سریال‌ها تجمل‌گراشده است. بالطبع در چنین فضایی ما نمی‌توانیم با آن‌ها در جذب مخاطب رقابت کنیم. ولی با این وجود سریال‌های خوب ایرانی همیشه طرفدار داشته است. خوب بودن یک موضوع و جذب مخاطب یک موضوعی دیگر است.» مظاهری نوع گزینش تلویزیون در انتخاب بازیگران را هم در کاهش کیفیت برنامه‌ها بی تاثیر نمی‌داند: «موضوع دیگر اینکه تلویزیون از همه هنرمندان استفاده نمی‌کند و در انتخاب بازیگر خیلی سخت‌گیر است و این از نقاط ضعف تلویزیون است. فیلم‌های خارجی هم در تلویزیون کم پخش می‌شود. البته چند شبکه جدید که مختص این فیلم‌هاست حضور موفقی داشته‌اند.» مظاهری اعتراض و انتقاد به برنامه‌های پخش شده را باعث ریسک ناپذیری برنامه‌ساز و کاهش مخاطب می‌داند: «البته دست مسئولین و برنامه‌سازها هم بسته است زیرا پس از ساخت برنامه هر کس در فکر ایراد گرفتن و حمله کردن است. در نتیجه کسی جرات ندارد برنامه نو و ابتکاری تولید کند. مسابقات ورزشی هم مخاطبان خودش را دارد اما مشکل اصلی این است که تلویزیون ایران زیاد سانسور می‌کند. چه برای نشان ندادن تماشاگرها، چه برای ورزشکارهایی که لباسشان بدن نماست،  برنامه را قطع می کند. قاعدتا مردم دوست دارند کل مسابقه را ببینند.» مظاهری درباره تاثیر ظهور رسانه‌های جدید در کاهش مخاطب تلویزیون گفت: «این را هم باید گفت که هر رسانه جدیدی می‌آید رسانه قبل از خودش را محدود می‌کند. همان‌طور که تلویزیون، سینما را محدود کرد. رادیو، کتاب را محدود کرد. اما تجربه نشان داده است که هیچ رسانه‌ای کارکرد خودش را از دست نمی‌دهد. مثلا الان با وجود تلویزیون، ماهواره و تلگرام، مردم هنوز به رادیو گوش می‌دهند. حداقل در خودرو یا برخی از خانم‌ها در آشپزخانه. بنابراین رسانه قدیم اگر جذاب باشد مخاطبان خودش را نگه می‌دارد. تلویزیون چیزی است که به سختی می‌توان با آن مقابله کرد. اگر چه تلگرام رسانه جدیدی است که در دست مردم قرار گرفته؛ رسانه‌ای که اطلاعاتش کوچک و جمع و جور، متنوع اما پراکنده است، درحالی که تلویزیون یک برنامه مستند است. یک برنامه سرگرمی جدی که باید بنشینی و با‌حوصله نگاه کنی. و در نتیجه تلگرام نمی‌تواند جای تلویزیون را بگیرد.» 
سعید ابوطالب
فیلم‌ساز و نماینده مجلس
مخاطب تلویزیون اخیراً کم نشده! سال‌هاست مخاطب ندارد
سعید ابوطالب، فیلم‌ساز و مستند‌ساز ایرانی است که عضو کمیسیون فرهنگی مجلس نیز بود و طرح استفاده مدیریت‌شده از ماهواره را در مجلس دنبال می‌کرد. ابوطالب در پاسخ به دلیل کاهش مخاطب گفت: «من گمان می‌کنم مخاطبان تلویزیون کمتر از قبل نشده است بلکه سال‌هاست که تلویزیون ما مخاطب چندانی ندارد و تنها سریال‌های ویژه‌ای هستند که بین مردم جا باز می‌کنند. از آن‌جایی که ماهواره و مد‌های خارجی خیلی زود روی مخاطب ما تاثیر می‌گذارد، معنایش این است که مدت‌هاست که ما مخاطب تلویزیون و سایر رسانه‌های خودمان را از دست داده‌ایم. این مخاطب‌ها یا کلا به رسانه توجه نمی‌کنند یا رسانه دیگری را به عنوان جایگزین انتخاب کرده‌اند.» ابوطالب ضعف تلویزیون را بخشی از کلیت ضعف رسانه‌ها در کشور می‌داند: «البته ما به صورت کلی در بحث رسانه ضعف داریم و این تنها مختص تلویزیون نیست. مگر ما روزنامه‌هایمان خیلی خواننده دارد؟ مگر خبرگزاری‌هایمان خیلی مراجعه کننده دارد؟ برای مثال در کشور ژاپن روزنامه آساهی 01 میلیون تیراژ دارد. در کشورهای غربی هم تیراژ روزنامه‌ها بین 3 تا 7 میلیون است و بیشترین تیراژ روزنامه هم در روزهای تعطیل شنبه و یک شنبه است. این یعنی آن‌ها مخاطب‌شان را شناخته‌اند و مردم‌شان برای اوقات فراغت از رسانه استفاده می‌کنند ولی در کشور ما روزنامه در روزهای تعطیل چاپ نمی‌شود! در تمام رسانه‌ها ما این مشکل را داریم حالا این در روزنامه یک‌جور است، در خبرگزاری طور دیگر و صدا و سیما هم رسانه دیگری است. جامعه رسانه‌ای ما آن‌طور که باید به وظایف حرفه‌ای خودش عمل نمی‌کند، حالا یا زیر ساخت آماده نیست یا به لحاظ علمی ضعف داریم، باید آسیب‌شناسی شود تا بفهمیم ضعف رسانه ما از کجاست.» ابوطالب معتقد است مردم به تلویزیون اعتماد دارند به شرط آن که تلویزیون ظرفیت‌هایش را نشان دهد: «البته مردم به تلویزیون اعتماد می‌کنند مثلا در ایام انتخابات، با تبلیغات تلویزیون شور انتخاباتی زیاد می‌شود و شما شاهد هستید که در آن موقعیت خیلی تاثیر‌گذار است. در نتیجه تلویزیون در جاهایی که بخواهد خودش را نشان بدهد این ظرفیت را دارد که در همین جامعه ما تاثیر بگذارد. برنامه‌هایی مثل خندوانه هم نشان داده‌اند که وجود برخی ستاره‌ها و هنرمندان برای مردم جذاب است. هر چند آن هم کم‌کم به روزمرگی افتاده و محبوبیتش کم شده است. تلویزیون برای پیشرفت باید اول از همه مخاطب را بشناسد.» اما ابوطالب درباره چاره کار می‌گوید: « مقام معظم رهبری در سال 18 فرمودند، «مهندسی فرهنگی» است که در سال 29 نقشه آن تنظیم شد. موضوع مهندسی فرهنگی شناخت نیاز‌های اجتماع و نیاز‌های فرهنگی است. حالا این نیاز‌های فرهنگی اوقات فراغت، انتقال فرهنگ، آموزش و ... را در بر می‌گیرد. اگر نقشه مهندسی فرهنگی کامل باشد، مشخص می‌شود که صدا و سیما در چه حوزه‌هایی فعالیت کند. وقتی حوزه فعالیت مشخص شد آن وقت اهل هنر می‌آیند و می‌گویند چه کار‌هایی و چطور انجام شود، بهتر است. متاسفانه این اتفاق در حال حاضر نمی‌افتد تا یک رئیس صدا و سیما عوض می‌شود کل اشخاص مشغول در این حوزه عوض می‌شوند و این نشان می‌دهد که ما در این حوزه برنامه‌ریزی جامعی نداریم.»  
اکبر نبوی
معاون فرهنگی خانه سینما
در سریال‌ها قهرمان نداریم
اکبر نبوی، معاون فرهنگی خانه سینما، سردبیر روزنامه رسالت و عضو هیئت داوران چند دوره از جشنواره فیلم فجر است. او که تهیه‌کننده و کارگردان بیش از دو هزار دقیقه برنامه تلویزیونی برای شبکه دو سیما است: «اگر براساس آمار بشود کم بودن مخاطبان تلویزیون را اثبات کرد می‌توان دلیلش را این‌طور گفت که فیلم و سریال‌های ما داستان‌های قدرتمندی ندارد. هر اثر نمایشی، انرژی اصلی خودش را از جهان داستان می‌گیرد، اگر این جهان، جهان ضعیفی باشد و شاخصه‌های اصلی را نداشته باشد بالطبع در حجم و میزان مخاطب تاثیر منفی می‌گذارد. چون مردم بیشتر دوست دارند یک اثر داستان‌گو را تماشا کنند، هر چقدر این داستان قدرتمند باشد به همان میزان مخاطب بیشتری هم دارد. نکته دوم این‌که تنوع گونه‌ها در آثار تلویزیونی روز بروز کم‌رنگ‌تر می‌شود. از طرفی درباره اقشار و طبقات مختلف اجتماعی مثل معلم‌ها، کارگران و...، فیلم و سریال ساخته نمی‌شود. این را به موضوعات مختلف اجتماعی تعمیم بدهید. ما موضوعات اجتماعی را هم کم‌تر در حوزه نمایش تلویزیونی وارد می‌کنیم. این را بگذارید کنار اینکه گونه ملودرام (نمایش همراه موسیقی) از گذشته‌های دور تا امروز و احتمالا تا فردا و فرداها یکی از جذاب‌ترین گونه‌های نمایشی است، درحالی که ما کمتر به ملودرام توجه می‌کنیم. در حوزه کارهای دراماتیک و نمایشی هم داستان‌های عاشقانه کمی داریم. این را بگذارید کنار این‌که سوژه‌های تلخ و دارای فضای مایوس‌کننده اغلب مخاطب را پس می‌زند.
مورد دیگر فقدان قهرمان مناسب است. برای مردمِ نه فقط ایران، بلکه سراسر دنیا قهرمان اهمیت دارد. درحالی که چندین سال است قهرمان‌هایی که ترسیم می‌کنیم، شاخصه‌های قهرمانی را ندارند. مجموعه این عوامل می‌تواند حجم مخاطب را در کارهای تلویزیونی کاهش دهد. البته مهم‌ترین نقطه ضعف تلویزیون ما این است که نمی‌دانیم ظرفیت‌های رسانه تلویزیون چقدر وسیع است و نمی‌دانیم تلویزیون چه کارهایی می‌تواند انجام دهد. همین مخاطب بعضی از برنامه‌های تلویزیون مثل خندوانه را خیلی با‌‌ اشتیاق نگاه می‌کند. دلیلش این است که وقتی در جامعه‌ای درد و رنج وجود داشته باشد، یک وقت‌هایی نیاز دارد که از فضاهای اذیت‌کننده اطرافش جدا شود و مشکلاتش را فراموش کند. در علم روانشناسی به آن «اوقات فراغت» می‌گویند. برخی این انرژی را از راه ورزش، مطالعه یا هم‌نشینی با دوستان و مسافرت بدست می‌آورند. ولی یکی از مهم‌ترین سرگرمی‌ها، حوزه‌های نمایشی است.» 
ابوطالب درباره جایگاه کمدی در جذب مخاطب هم می‌گوید: «برنامه‌هایی نظیر خندوانه را می‌توان کارهای کمدی جذاب دانست. تلویزیون زیاد کارهای کمدی خوب ندارد و برخی از کارها که به اصطلاح آن را کمدی می‌گویند ، هجو و هزل هستند. مردم اساسا طنز و کمدی را دوست دارند. هجو و هزل هم اگر به اندازه باشد شاید مخاطب دوست داشته باشد اما اگر از حد خودش گذشت و خواستیم هجو و هزل را به عنوان کمدی و طنز به مردم عرضه کنیم مخاطب متوجه می شود و برنامه را پس می‌زند.» ابوطالب درباره تاثیر رسانه های رقیب بر مخاطب تلویزیون هم معتقد است: «ماهواره و شبکه‌های اجتماعی هم اگرچه در این موضوع بی‌تاثیر نیستند، منتها رقیب هستند. اما نه آن‌قدر سلطه‌گر که تلویزیون در کنارشان بی‌دست‌و‌پا باشد. این به مدیریت رسانه‌ای ما بر‌می‌گردد که از فضاهایی که رقیبان فراهم می‌کنند شناخت داشته باشیم و به نفع خودمان بهره‌برداری کنیم. مدیریت رسانه‌ای اگر با خلاقیت پیگیر و مستمر همراه نباشد حتما شکست می‌خورد. مدیریت رسانه‌ای همیشه باید بداند «چه می‌گوید»، «چرا باید بگوید» و «چگونه باید بگوید» یعنی خودش را بطور مرتب با این سه «چ» رو‌به‌رو ببیند و برای محقق کردن این سه «چ» در همه بخش‌های تولیدی خودش، خلاقیت به خرج دهد. خلاقیت باید جزو ذات برنامه تلویزیونی باشد. آنگاه مخاطب رسانه را می‌پذیرد.»
نظرات کاربران
کد امنیتی
پربازدیدتریـــن ها
روایت‌هایی از هفت‌خان خواستگاری‌های امروزی به بهانه شروع فصل خواستگاری‌ها

از خواستگاری تا ازدواج راه درازی ا‌ست!

٩٥/٠٩/١٨
محرمانه مستقیم

9 سال و ۳۶۴ روز!

٩٥/٠٩/١٨
ذهن زیبا

ذهن زیبا

٩٥/٠٩/١٨
تولدنـوشت‌های اینستاگرامی سه نسل از جیمی‌ها به مناسـبت 19 آذر 10 سالگی جیم

دهه دومی شدیم:)

٩٥/٠٩/١٨
مینی‌ها

مینی پیشنهاد

٩٥/٠٩/١٨
فتوچاپ

فتوچاپ

٩٥/٠٩/١٨
#شگرد_خفن

زنده و مستقیم این‌جا اینستاگرام است!

٩٥/٠٩/١٨
فيلمى كه تكليفش نه با خودش مشخص است نه با ما

فيلم‌ هِنسى!

٩٥/٠٩/١٨
حکایت هفته

اندر حکایت خراب کردن دیوار و مریدان

٩٥/٠٩/١٨
برای اولین بار رونمایی از راهنمای اصطلاحات جلسه موضوع ویژه

از همش نزن تا خیارشورکنار جوجه!

٩٥/٠٩/١٨
تلگجیم

تلگجیم

٩٥/٠٩/١٨

یهویی شد دیگه

٩٥/٠٩/١٨
مینیمال

زن زندگی/مرد زندگی باس چی داشته باشه؟

٩٥/٠٩/١٨
درباره مردانگی دختر شطرنج باز کشورمان که حسابی در رسانه‌های جهان ترکاند!

دختری از جنس آقا تختی!

٩٥/٠٩/١٨
وقتی که یک پای فرهنگ تعطیلی می‌لنگد

تعطیلیِ تعطیلات

٩٥/٠٩/١٨
گپی با قربان محمدپور کارگردان سلام بمبئی که فیلمش رکورد فروش در روز اول اکران را زد

سینمای من جشنواره‌ای نیست، برای مردم است

٩٥/٠٩/١٨
پایان‌نامه

خاموش کردن آتش در مشهد با تی!

٩٥/٠٩/١٨

دشواری نداریم

٩٥/٠٩/١٨

چرخه‌ تبدیل پراید

٩٥/٠٩/١٨
#شگرد_خفن

خلاق‌های اینستاگرامی

٩٥/٠٩/١٨