سينما و تلويزيون
شمايل بزرگان در قاب

سينما و تلويزيون

نویسنده :

چهره نمايي از بزرگان دين در سريال‌ها و فيلم‌هاي تاريخي همواره امري بوده که بر سر آن نوعي توافق در ميان برنامه‌سازان و هنرمندان وجود داشته است. اين توافق چندين دهه است که رعايت مي‌شود و هنرمندان و فيلم‌سازان سعي مي‌کنند در هر حالتي از نمايش چهره ائمه معصومين، چه در قالب عکس، نقاشي و چه در تصوير خودداري کنند. البته اين توافق و يا بهتر بگوييم، قانون نانوشته بيشتر درباره حضرت محمد‌(ص)، حضرت فاطمه‌(س) و دوازده امام شيعيان تأکيد مي‌کند و اصراري بر نمايش ندادن چهره صحابه رسول خدا، ياران ائمه معصومين و همين‌طور بستگان رسول خدا چون حضرت ابوطالب و حضرت حمزه نداشته است. البته اين نظريه، موافقان و مخالفان خود را دارد که هر يک با ادله و شواهدي از نظريات خود دفاع مي‌کنند و بايد اين نکته را نيز در نظر داشت که براي سال‌هاي طولاني، چه در جوامع غربي و چه در سينما و تلويزيون ايران، هيچ‌گونه منعي براي نمايش پيامبران الهي، به‌غير از حضرت محمد‌(ص) وجود نداشته است. چنان‌که بارها در سينما و تلويزيون ايران شاهد نمايش چهره پيامبراني چون حضرت ابراهيم‌(ع)، حضرت عيسي‌(ع)، حضرت يوسف‌(ع)، حضرت سليمان‌(ع)، حضرت يعقوب‌(ع) و... بوده و هستيم.

فيلم سينمايي «محمد رسول‌ا...»
فيلم سينمايي «محمد رسول‌ا...» يا همان «الرساله» جدي‌ترين اثري است که تاکنون درباره زندگي پيامبر اسلام ساخته شده است. اثري که نه‌تنها در مرزهاي کشورهاي مسلمان طرفداران بسياري دارد بلکه در خارج از مرزها نيز به‌عنوان يک اثر بين‌المللي و يکي از برترين آثار تاريخ سينما شناخته مي‌شود. با اين حال فيلم «محمد رسول‌ا...» از جنبه‌هاي ديگري نيز داراي اهميت است ازجمله اين‌که در زمان ساخت اين اثر (بيش از 4 دهه قبل) يکي از مهم‌ترين مؤلفه‌هاي ساخت فيلم درباره اولياي الهي درنظر گرفته و اعمال شد.

«مصطفي عقاد» کارگردان فيلم سينمايي «محمد رسول‌ا...» که خود نيز مسلمان بود در هيچ صحنه‌اي از اين فيلم، چهره حضرت محمد‌(ص) را به‌تصوير نکشيد و همواره اين دوربين فيلم‌برداري بود که از ديد ايشان به ساير بازيگران نگاه مي‌کرد و البته اين مؤلفه‌اي بود که درمورد پسرعموي ايشان، امام علي‌(ع) نيز رعايت شد. با اين حال نشان ندادن چهره مبارک حضرت رسول(ص) نه‌تنها هيچ صدمه‌اي به ساختار تأثيرگذار اثر وارد نکرد بلکه سبب برانگيخته‌شدن هيچ حساسيتي نيز نشد؛ اما در اين فيلم چهره‌هاي مختلف ديگري نيز از اصحاب برگزيده رسول‌ا... نشان داده شد، حضرت «ابوطالب»، «ياسر»، «سميه» و... و از همه شاخص‌تر، چهره حضرت‌ «حمزه‌(ع)».

ما از آن جهت اين چهره را آن‌چنان شاخص مي‌دانيم که پس از گذشت سال‌هاي سال، مردم ياد و خاطره حضرت حمزه‌(ع) را با بازي درخشان «آنتوني کوئين» به ياد مي‌آورند، چنان‌که از سوي ديگر، ديدن چهره اين بازيگر، مردم را به ياد حضرت حمزه مي‌اندازد، گويي که هويت «آنتوني کوئين» در سرزمين‌هاي اسلامي به بازي در نقش حضرت حمزه‌(ع) و از سوي ديگر، بازي در نقش «عمرمختار» گره خورده است.

سريال امام علي‌(ع)
چنين تجربه‌اي بعدها در سينما و تلويزيون ايران نيز پي گرفته شد، چنان‌که کارگردانان ايراني نيز سعي کردند در آثارشان تا حد ممکن از نمايش چهره رسول خدا و ساير ائمه معصومين خودداري کنند. البته دلايل بسياري هم براي اين کار وجود دارد، ازجمله اين که حساسيت‌هاي مذهبي و ديني روي شخصيت و شمايل ائمه معصومين اين اجازه را به سينماگران نمي‌داد و نمي‌دهد که از يک بازيگر صاحب‌چهره که ممکن است بعدها در هر نقشي ظاهر بشود براي بازي در نقش معصومين استفاده کنند.

با اين حال بازهم در سريال‌هاي ايراني، شاهد تصويرسازي‌هاي محدودي از ائمه معصومين بوده‌ايم، چنان‌که در سريال تحسين‌شده «امام علي‌(ع)»، در صحنه‌اي که ايشان انبر گداخته را به دست برادرشان «عقيل» نزديک مي‌کردند، دست مبارک امام به‌تصوير کشيده شد يا در نمايي که ايشان به «عمروعاص» حمله کردند و يا در نمايي که آن حضرت کيسه‌اي بر پشت داشتند نيز نشان داده شدند، ناگفته نماند در همان زمان عده بسياري از اين که يک بازيگر کوتاه قد در اين نما به‌جاي علي‌(ع) ظاهر شد اظهار ناخشنودي کردند.

همين خط مشي در مورد خليفه سوم اهل سنت نيز پي‌گرفته شد و در سکانسي که مربوط به حمله به خانه «عثمان» مي‌شد نيز چهره بازيگري که در نقش خليفه سوم ظاهر شده بود به‌تصوير کشيده نشد. يقينا اين قانون نانوشته که در ايران براي ائمه معصومين درنظر گرفته مي‌شود، در ساير موارد حساس مذهبي نيز کاربرد دارد. ولي در همان سريال بازي درخشان «داريوش ارجمند» در نقش «مالک اشتر» همان تأثيري را در اذهان مردم گذاشت، که نقش حضرت حمزه‌(ع) با بازي «آنتوني کوئين» در مردم جهان گذاشته بود. به اين ترتيب، اين نقش‌آفريني سبب شد تا تيپ و شخصيت بازيگري «داريوش ارجمند» از زمان سريال «امام علي» تا به امروز با هويت «مالک اشتر» گره بخورد. بنابراين در نمونه بازي‌هاي موفق در نقش شخصيت‌هاي برجسته تاريخي اين بازيگر است که تا ابد زير سايه آن شخصيت قرار مي‌گيرد، نه شخصيت تاريخي در زير سايه بازيگر.

سريال امام رضا‌(ع)
از ديگر نمونه‌هاي چنين نقش‌آفريني‌هايي که به‌گونه‌اي ملموس‌تر از وجود يک بازيگر براي بازي در نقش ائمه معصومين استفاده شد مي‌توان به‌طور مشخص به سريال «امام رضا‌(ع)» اشاره کرد. به‌نوعي براي اولين بار بود که در يک سريال ايراني مي‌ديديم، يک بازيگر مهم و صاحب‌نام براي بازي در نقش يکي از ائمه به‌کار گرفته شده است. نقشي که مي‌توانست متفاوت با کليه نقش‌هاي قبلي باشد.

به‌طوري‌که در سريال «امام علي‌(ع)» شاهد بوديم، يک گوينده در کليه نماها به جاي بازيگر نقش امام علي‌(ع) صحبت مي‌کرد؛ ولي در سريال امام رضا‌(ع)، اين نقش به «فرخ نعمتي» سپرده شد که داراي قد بلند و صداي بسيار خوبي است. به اين ترتيب در اين سريال مسئوليت‌هاي بيشتري درباره بازي در نقش يکي از امامان به يک بازيگر نام‌آشنا سپرده شد و اين در حالي بود که تعداد نماهايي که از هيبت بازيگر گرفته مي‌شد بسيار بيشتر از سريال‌هاي گذشته بود و در تمامي آن‌ها، اين خود بازيگر بود که علاوه بر وظيفه سنگين بازي در يک نقش حساس، مي‌بايست اداي ديالوگ‌ها را نيز شخصا برعهده بگيرد، مسئوليت خطيري که تنها از عهده يک بازيگر زبده و باسابقه برمي‌آمد.

در يک کلام مي‌توان گفت اين تجربه، کاملا موفق از کار درآمد، «فرخ نعمتي» نه‌تنها موفق شد در نوع راه رفتن و حرکات و سکنات، يک نمونه خوب بازي را به نمايش بگذارد بلکه صداي او تا مدت‌هاي طولاني در ميان بسياري از گفت‌وگوهاي سينمايي به‌نام صداي بازيگر «امام رضا» شناخته مي‌شد. هرچند که به‌واسطه عدم نمايش صورتش، نتوانست به‌عنوان بازيگر نقش امام رضا‌(ع) مشهور بشود ولي صداي او صاحب اين افتخار شد.

نظرات کاربران
کد امنیتی