اين شخصيت‌هاي نوراني
گفت‌وگو با دکتر «زهرا نوروزي» استاد تاريخ و تمدن ملل اسلامي

اين شخصيت‌هاي نوراني

نویسنده :

اين روزها صحبت درباره مختارنامه و نمايش چهره حضرت ابوالفضل‌(س) نقل هر مجلسي شده است و هر کس بنا به درک خود در اين باب استدلال مي‌کند و همه به يک دليل مشخص که آن هم عشق به حضرت است اظهار نظر مي‌کنند؛ در اين بين گردن ما از مو نازک‌تر است و بنابراين به سراغ يکي از اساتيد تاريخ و تمدن ملل اسلامي، دانشکده الهيات و معارف اسلامي دانشگاه فردوسي رفته‌ايم تا از جنبه تاريخي اين موضوع را بررسي کنيم. با خانم دکتر «زهرا نوروزي» در مورد منابع تاريخي که به چهره پيامبر اشاره دارند، نگاه اديان مختلف به چهره‌نمايي از اولياءا... تعزيه‌خواني و... گفت‌وگو کرديم.

در زمان ائمه اطهار مردم از چهره پيامبر(ص) سؤال مي‌کردند؟ دوست داشتند بدانند پيامبر(ص) چه ظاهري داشتند؟

در اين زمينه کتاب‌هايي موجود است به نام شمايل النبي. که تعدادشان هم بسيار زياد است. در ايران شايد 16-15 نسخه عربي و فارسي موجود باشد. اين کتاب‌ها تنها به توصيف ظاهر پيامبر پرداخته‌ و موها، اندام، قد، دست، انگشت‌ها، پاها، شانه‌ها، بيني، چشم‌ها و همه اندام پيامبر(ص) را توصيف کرده‌اند. علاوه بر اين‌ها روايات بسياري از عمه‌ها و دايي‌هاي پيامبر و عمه‌ها و دايي‌هاي پدر و مادرشان داريم، که در آن‌ها توصيفات بسياري در رابطه با چهره پيامبر(ص) موجود است. بنابراين دراين زمينه روايات تنها به معصومين برنمي‌گردد. همه کساني که به نوعي ارتباط خانوادگي با پيامبر داشتند، به توصيف چهره پيامبر مي‌پرداختند. کتاب سيره رسول اکرم را از ابن هشام؛ مجلد آخر به شمايل النبي؛ يعني توصيف چهره پيامبر اختصاص داده شده است. خود رسول اکرم نيز در روايات افرادي را مثال زده‌اند و فرموده‌اند اين‌ها از نظر صورت و اندام شبيه من هستند. براي مثال امام حسن(ع) و جعفربن ابي طالب وعلي اکبر... شبيه ايشان هستند. در روايات شيعه هم داريم که پيامبر حضرت مهدي(عج) را شبيه به خود دانسته‌اند. در قرن دوم هجري نيز نويسنده‌اي به نام «حسن بصري» داشته‌ايم که براي مردم قصه مي‌گفته و در صحبت‌هايش چهره پيامبر را توصيف مي‌کرده است.

مواجهه پيروان اديان مختلف درمورد چهره‌نمايي از پيامبران و اولياء‌ا... چه بوده است؟

مسلمانان، پيامبر، اهل بيت و يا شخصيت‌هاي محبوب‌شان و در اديان ديگر چهره پيامبرانشان، حواريين و قديسين خود را نوراني و يا با هاله‌اي از نور نشان مي‌دادند. نه به‌خاطر اين‌که چهره آن‌ها تماما سفيد بوده بلکه به اين خاطر که شخصيت والايي داشتند و در جامعه معروف بودند. در روايات، نقاشي‌هاي کليساها، مساجد و خانقاه‌ها اين شخصيت‌ها را شخصيت‌هايي نوراني تصويرمي‌کردند. ما روايت داريم وقتي امام رضا (ع) وارد خراسان احتمالا نيشابور- شدند، يک نفر به رنگ پوست امام ايراد گرفت و گفت رنگ پوست شما تيره (اسمر) است. امام فرمودند؛ ما عربيم و عرب سبزه‌رو است.

در کتب فقهي کهن چيزي حول وحوش اين موضوع ديده نشده است. ولي در مسيحيت، يهوديت و اسلام و در عرفان‌ها و مذاهبي که قداست برايشان مهم است حتي بودا و برهما، اين تقدس مشاهده مي‌شود، که صورت و چهره طوري نشان داده شود که با مردم ديگر متفاوت و يا يک درجه بالاتر باشد، خاصه در مسيحيت.

در علم کلام وعرفان صحبت از انسان کامل است و اين‌که انسان کامل کيست. در آن‌جا گفته مي‌شود که وجود اوليا و امامان از نور است و همه ذات‌شان نوراني هستند. اين بحث‌ها که پيش مي‌آيد مقداري حساسيت به دنبال مي‌آورد که اين وجوه و آدم‌هاي نوراني نبايد با افراد ديگر يکسان شوند.

چرا نقاشي‌اي از صورت پيامبر (ص) ديده نمي‌شود يعني آن زمان کسي نمي‌توانست ايشان را نقاشي کند؟

در اسلام هنر نقاشي صورت مثل اديان ديگر (مسيحيت) نداريم؛ شايد به‌خاطر گرايش به بت‌پرستي بوده ‌باشد. بعد از فتح مکه پيامبر فرمودند؛ هرگونه تصويري که در کعبه است پاک شود، حتي تصوير ابراهيم(ع)، موسي(ع) و مريم(س). وجود تصاوير مشکلي براي اسلام نداشت و نشانه شرک نبود ولي پيامبر(ص) دستور داد همه را پاک کنند. پس علاوه بر اين‌که بت‌ها را بيرون انداختند، تصاوير را هم پاک کردند. به همين خاطر ما از زمان پيامبر تا قرن 6 و 7 هجري نقاشي صورت نداريم. نه تنها تصوير پيامبر بلکه تصوير امرا، خلفا، وزرا و هر شخص مهم ديگري. بعد از اين‌که هنر چيني وارد ايران، بغداد و جهان اسلام شد و نقاشي رونق گرفت، تصوير صورت هم وارد شد. ما فقط احاديث و رواياتي در مورد حرمت نقاشي صورت ومجسمه سازي داريم. در متون فقهي، تنها همين موجود است. شايد يکي از دلايلي که نقاشي‌هاي پرده‌خانه‌اي براي پرده‌هايي مانند عاشورا و معراج، به جاي به تصوير کشيدن صورت و اندام اهل بيت، رنگ سفيد بکار گرفته شده اين بود که از لحاظ فقهي مشکلي پيش نيايد و کسي ايرادي به آن‌ها نگيرد.

آيا از تصاوير پيامبران و ائمه سوء استفاده هم شده است؟

بله، متأسفانه يکسري آداب و رسوم غلط، خرافات و باورهاي عجيب و غريب وجود دارد. مثلا کسي نقاشي پيامبر را روي معبد چين مي‌بيند (اين نقاشي‌ها در نسخه‌هاي خطي چيني و مينياتورهاي مغولي موجود هستند‌) و اطلاعي از تاريخ اسلام نداشته باشد، فکر مي‌کند پيامبر چهره‌اي مغول داشته يا پيامبر از اقوام آسياي مرکزي بوده است! علاوه بر اين‌ها ما يکسري نشانه‌ها در اين زمينه داريم. مثلا اين اتفاق افتاده است که فردي در مدينه مي‌گفت؛ من مهدي موعود هستم. مردم پرسيدند؛ دليلت چيست؟ گفت: اسمم محمد و کنيه‌ام ابوالقاسم و از خاندان پيامبر هستم. قيافه‌ام هم شبيه چهره‌اي است که پيامبر از مهدي تعريف کرده است که او هم شبيه رسول‌ا... است. پس اين اتفاق (تقليد از چهره رسول) افتاده است و عوارض آن محل توجه علما بوده است. شايد به اين دليل است که براي نشان دادن صور امامان محدوديت داريم.

بنابراين، اين مشکلات از روي توصيفاتي که در روايات و کتاب‌ها هم موجود است هم ممکن است اتفاق بيفتد، پس تنها به نمايش چهره معصومين مربوط نمي‌شود؟

بله، اما اين مسئله اگر رواج پيدا کند خوب نيست. در همان زماني که سريال امام علي‌(ع) پخش شد، عده‌اي از علماي اهل سنت و مولويان سني به کارگردان (ميرباقري) ايراد گرفتند که چرا چهره‌هاي صحابه رسول‌ا... (طلحه و.....) نشان داده شده است. ما حديث داريم در مورد اصحاب پيامبر(ص) که ايشان را عشره مبشره و همانند ستارگان آسمان توصيف شده‌اند، پس چطور مي‌توان اهل بيت رسول را با انسان معمولي يکي کرد.

نمايش تعزيه در ايران با مخالفت طيف مذهبي، همراه بوده يا خير؟

نمايش تعزيه در قرن چهارم هجري، در سرزمين‌هاي مختلف جهان اسلام شايع بوده است. مثلا در بغداد، اولين گروهي که اين کار را کردند آل بويه شيعي بوده‌اند. در مقابل‌شان عباسي‌ها که سني بوده‌اند هم اين مراسم را داشتند. آن‌ها تعزيه علي‌(ع) مي‌گرفتند. اين‌ها تعزيه عثمان. آن‌ها مقتل امام حسين(ع) و اينان مقتل ابن زبير. پس تعزيه و شبيه خواني در ايران بوده اما کم کم که عناصر ترک‌ وارد جهان اسلام شدند، با اين مراسم‌ها برخورد شد. نمونه بارز آن ممنوعيت عزاداري بر امام حسين(ع) توسط متوکل عباسي بود.

در تاريخ ايران مردم نسبت به بازي شخصيت‌ها به جاي امام و نزديکانش در تعزيه عکس‌العمل مخالفت‌آميزي داشته‌اند؟

من چيزي در اين زمينه نديده‌ام. به جز دوره کوتاهي درحکومت رضاخان پهلوي در تاريخ ايران موردي نبوده که با تعزيه خواني مبارزه شود و واکنشي از جانب مردم براي مخالفت با تعزيه ديده نشده است. نقالي و تعزيه خواني وپرده خواني يکي از عناصر مهم براي به تصوير کشيدن عاشورا براي مردم به شمار مي‌رفته و يک هنربومي بوده است و اهميت آن به دليل بازسازي واقعه عاشورا براي مردم بوده است.

نظرات کاربران
کد امنیتی
پربازدیدتریـــن ها
محرمانه مستقیم

9 سال و ۳۶۴ روز!

٩٥/٠٩/١٨
ذهن زیبا

ذهن زیبا

٩٥/٠٩/١٨
روایت‌هایی از هفت‌خان خواستگاری‌های امروزی به بهانه شروع فصل خواستگاری‌ها

از خواستگاری تا ازدواج راه درازی ا‌ست!

٩٥/٠٩/١٨
تولدنـوشت‌های اینستاگرامی سه نسل از جیمی‌ها به مناسـبت 19 آذر 10 سالگی جیم

دهه دومی شدیم:)

٩٥/٠٩/١٨
فتوچاپ

فتوچاپ

٩٥/٠٩/١٨
#شگرد_خفن

زنده و مستقیم این‌جا اینستاگرام است!

٩٥/٠٩/١٨
مینی‌ها

مینی پیشنهاد

٩٥/٠٩/١٨
فيلمى كه تكليفش نه با خودش مشخص است نه با ما

فيلم‌ هِنسى!

٩٥/٠٩/١٨
برای اولین بار رونمایی از راهنمای اصطلاحات جلسه موضوع ویژه

از همش نزن تا خیارشورکنار جوجه!

٩٥/٠٩/١٨
حکایت هفته

اندر حکایت خراب کردن دیوار و مریدان

٩٥/٠٩/١٨
تلگجیم

تلگجیم

٩٥/٠٩/١٨

یهویی شد دیگه

٩٥/٠٩/١٨
وقتی که یک پای فرهنگ تعطیلی می‌لنگد

تعطیلیِ تعطیلات

٩٥/٠٩/١٨

چرخه‌ تبدیل پراید

٩٥/٠٩/١٨
مینیمال

زن زندگی/مرد زندگی باس چی داشته باشه؟

٩٥/٠٩/١٨
درباره مردانگی دختر شطرنج باز کشورمان که حسابی در رسانه‌های جهان ترکاند!

دختری از جنس آقا تختی!

٩٥/٠٩/١٨
درباره تعطیلات و فرهنگ تعطیلی به بهانه احتمال اضافه شدن یک روز تعطیل دیگر به تقویم کشور از سال آینده

فیتیله چندتا تعطیله؟!

٩٥/٠٩/١٨
نگاهی به تعطیلات رسمی ایران و دیگر کشورهای توسعه یافته دنیا

این همه تعطیلی چندتا لایک داره؟!

٩٥/٠٩/١٨
پیشنهاد جیم برای تاسیس یک وزارت خانه جدید:

وزارت تعطیلات حواسش به همه شنبه‌ها هست

٩٥/٠٩/١٨
گفت‌وگو با دکتر علی چِشُمی عضو هیئت علمی اقتصاد دانشگاه فردوسی

تعطیلات آفت هست ولی نه برای اقتصاد فعلی ما!

٩٥/٠٩/١٨