سبزی من از تو، خشکی تو از من!
گزارشی از پیشروی بیابان‌های کشور و خطری که ما را تهدید می‌کند

سبزی من از تو، خشکی تو از من!

نویسنده : زهرا خنداندل

در شرایط فعلی که تخت گاز در نابودی جنگل‌ها پیش می‌رویم و فکری هم به حال بیابان زدایی نمی‌کنیم تا چند وقت دیگر احتمالا به جای لذت بردن از گل و بلبل در طبیعت باید با خار و خاشاک صحرا و احتمالا صدای «تیس تیس» مار و نیش عقرب محشور شویم! یعنی تا چند وقت دیگر صحرای باکلاس« نوادا» فیلم‌های آمریکایی با آن کاکتوس‌های سه شاخ را بیخ گوش خودمان خواهیم داشت. کم چیزی نیست اینکه کشور ما به لحاظ اقلیمی در چند سال اخیر دچار خشکسالی شده است و این ماجرا روز به روز بدتر می‌شود. حتی پدیده‌هایی مثل همین ریز گردها که در چند وقت اخیر زیاد درموردش شنیده‌ایم ریشه در همین ماجرا دارد و یکی از پیامد‌های بیابان‌زایی است. اضافه کنید به این‌ها اینکه بیابان لوت بیست و پنجمین بیابان بزرگ جهان است و با وضع موجود فاصله‌ای تا صدر جدول نداریم! بدون تعارف بیابان‌ها در کشور ما مدام در حال رشد و گسترش ‌هستند اما شاید بتوان از این پدیده جلوگیری کرد.

 

مختصات زیست محیطی ایران

کشورما ایران با مساحت یک میلیون و ششصد و پنجاه هزار کیلومتر مربع (آمار را حال می‌کنید، همچین دقیق نوشته‌ایم انگار خودمان متر کرده‌ایم) در کمربند خشکی دنیا واقع شده است یعنی ذاتا جای کم آب و خشکی است. 36 درصد مساحت کشور را منطقه فراخشک، 29 درصد مناطق خشک و 20 درصد را مناطق نیمه‌خشک تشکیل می‌دهد. سرجمع همه این اعداد می‌شود 85 درصد کل کشورمان، که براساس شاخص‌های علمی جزو مناطق نیمه‌خشک، خشک و فراخشک به حساب می‌آید. متوسط بارندگی سالانه در کشور 250 میلی متر است که یک سوم میانگین جهانی است. بنابراین، ایران در زمره مناطق کم باران دنیا به‌شمار می‌آید. جالب این است که با این میزان بارندگی کم، متوسط پتانسیل تبخیر سالانه در جهان هفتصد میلی متر و در ایران دوهزاروصد میلی متر است یعنی، در عین حال که میزان بارندگی در کشور کمتر از یک سوم جهانی است متوسط تبخیر سالانه نیز سه برابر میانگین جهانی است! یک جورهایی می‌توان گفت شش، هیچ نسبت به کل دنیا عقب هستیم! همچنین ايران از نظر توسعه بيابان در رديف ۵ کشور نخست جهان قرار دارد به طوري که روزانه ۴۰ هکتار از اراضي جنگل تخريب و به بيابان تبديل مي‌شود، فرسايش خاک در کشور ما سالانه 16-15 تن در هکتار است، خلاصه اینکه آنچه خوبان همه دارند ما یک جا داریم. درمورد جنگل‌های کشورمان هم باید گفت، سطح جنگل‌هاي جهان ۴ ميليارد هکتار است که در ايران ۱۴ ميليون و ۳۰۰ هزار هکتار جنگل وجود دارد و 7.8 درصد مساحت کشور را در ۵ ناحيه رويش شامل مي‌ود و کشور ما رتبه چهل و پنجم را در بين ۱۵۶ کشور داراي پوشش جنگل جهان دارد.

 

بیابان‌زایی و دلایل آن

تخريب سرزمين در مناطق خشك و نيمه خشك و خشك نيمه مرطوب در اثر عواملي مانند عوامل انساني و عوامل طبيعي را بیابان‌زایی ‌می‌گویند. در واقع بیابان‌زایی ‌نوعی از تخریب زمین است که در آن منطقه‌ای با زمین‌های تقریباً خشک، به طور روز افزون خشک‌تر و لم یزرع می‌شود، معمولا چنین منطقه‌ای آب، پوشش گیاهی و حیات وحش‌اش را از دست می‌دهد. البته عوامل طبیعی نقش آن چنانی در بیابان‌زایی ‌ندارند و در کل عوامل انسانی ترکانده‌اند یعنی یک همچین چیزهایی ما در خودمان داریم! عواملی که بیشترین نقش را در بیابان‌زایی ‌در کشور ما دارند شامل بوته كني، چرای مفرط و خارج از فصل دام در مراتع، تبديل مراتع به ديم‌زار، برداشت بي رويه آب از سفره‌هاي آب زيرزميني، معدن كاوي و بهره‌برداري از معادن، جاده سازي و توسعه شهرها و روستاها است. خوب است درمورد توسعه بیابان‌ها این نکته را هم بدانیم که این پدیده تاکنون زندگی بیش از 250 میلیون نفر را در سراسر جهان به طور مستقیم تحت تاثیر قرار داده و در عین حال زندگی بیش از یک میلیون نفر را در بیش از 100 کشور به مخاطره انداخته است. در بیابان های ایران میانگین سالانه ریزش باران کمتر از 50 میلیمتر است. بیابان‌ها و مناطق بیابانی روی هم حدود 40 میلیون هکتار از اراضی کشور را دربر می‌گیرند و 12 میلیون هکتار نیز ماسه‌ای بوده یا از شن و ریگ روان پوشیده شده است. در حال حاضر خراسان جنوبي رکورد زده است و در رده دوم مناطق بياباني کشور قرار دارد، طبس هم با 3 ميليون و 400 هزار هکتار بيابان است و رکورد پهناورترين شهرستان بياباني کشور را مال خود کرده است. در راستای رکورد زنی‌های خراسان در اردیبهشت ماه امسال مدیر امور بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان‌شمالی گفت که تعدادی از چاه‌ها و قنات‌ها در حال متصل شدن به آب‌های شور و زمین‌ها در حال شور شدن هستند و بخشی از اراضی کشاورزی استان در حال تبدیل شدن به اراضی کم‌بازده هستند و مساحت بیابان‌های این استان 183 هزار هکتار است. تصور ما این است که اگر مردم و مسئولان همکاری شان را بیشتر کنند احتمال اینکه این استان هم رکورد دار بشود زیاد است.

 

 بیابان‌زدایی و نحوه عملکرد آن

از آنجایی که نمی‌شود برای بیابان‌ها یک درس دو واحدی تنظیم بیابان ارایه داد تنها راه مقابله با بیابان‌زایی، بیابان زدایی است. به کارها و روش‌هایی که برای سبزکاری در بیابان و جلوگیری از روند شتابناک تخریب سرزمین در مناطق خشک، نیمه خشک و نیمه مرطوب انجام می‌شود بیابان زدایی می‌گویند. ازجمله‌ راه‌های مبارزه با بيابان‌زايي، جلوگيري از فرسايش بادي و تثبيت شن‌هاي روان در مناطق خشك و نيمه خشك براي جلوگيري از پيشروي بيابان و بياباني شدن مراتع كشوراست. در عملیات بیابان‌زدایی باید با جلوگيري از بهره‌برداري‌هاي غير مجاز و بيش از ظرفيت و استعداد مراتع بيشتر در حفظ اين نوع زیست بوم كوشش می‌شود. همچنين  با افزايش هوموس (يک ماده بيوشيميايي است که در لايه‌هاي بالايي خاک که تيره است که توانايي خاک را براي نگهداري و ذخيره رطوبت افزايش مي‌دهد) به خاك اين مناطق در جهت  تقويت خاك و حفظ و تقويت پوشش گياهي اقدام می‌شود. نتيجه بهره‌برداري‌هاي غير مجاز در اين مناطق خالی شدن از هر نوع پوشش گياهي است که زمينه را برای فرسايش بادي و حركت و پیشروی بیابانها فراهم می‌کند. در مناطق بياباني كشور كه خاك خاصیت اصلی خود را از دست داده است تپه‌هاي شني بر اثر تجمع رسوب حاصل از بارگذاري باد در اين مناطق به وجود مي‌آيند که اين تپه‌ها ثابت نبوده و دائم در حال تغيير شكل و محل هستند ( حواستان باشد اگر در یک بیابان گم شدید اصلا تپه‌های شنی را علامت‌گذاری نکنید) و به این خاطر که این ناحیه‌ها فاقد پوشش گياهي است وقتی كه در معرض باد قرار مي‌گيرند در سطح زمين شروع به پيشروي مي‌كنند و به مزارع، روستاها، شهر و سيستم‌هاي ارتباطي صدمه وارد مي‌كنند. از جمله راه‌کارها‌ی دیگر بیابان‌زدایی می‌توان به موارد کاشت درختان و گیاهان مقاوم و متناسب با مناطق خشک همچون گیاهان شوره‌زی، پخش سیلاب و پخش آب، تعادل دام و مراتع برای حفاظت از پوشش گیاهی موجود، بهره‌گیری از روش‌های کارا در انباشتن آب باران، احیاء شوره زارها، سوخت‌های جایگزین اشاره کرد.

 

اوضاع وخیم بیابانی ایران

شرايط زيست محيطي فعلي کشور ناشي از رعايت نکردن استفاده درست از منابع طبیعی است که باعث خشکيدگي تالاب‌ها و درياچه‌ها شده است. هر کجا که زمين  حاصل‌خيزي خود را از دست دهد و پوشش گياهي از بين برود و شرايط زندگي و آب و هوا به گونه اي باشد که موجب سختي زندگي براي موجودات شود در واقعیت به بیابان تبدیل شده است.و از خصوصیات بارز بيابان این است که داراي خاک جاري، آب راکد و هميشه در معرض فرسايش است، بيابان زايي تحت تاثير عوامل پيچيده فيزيکي، شيميايي، محلي، اجتماعي و اقتصادي که زیر شاخه علل انسانی است قرار دارد. مهندس محمد درويشي مديرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمي سازمان محيط زيست در اين باره گفته است: «وضعيت ايران از لحاظ پديده بيابان‌زايي وخيم است و يکي از دلايل عمده شاخص‌هاي ارزيابي جريان بيابان‌زايي کاهش سطح آبخوان هاست با توجه به شاخص هاي ذکر شده و با در نظر گرفتن اين که بسياري از تالاب هاي کشور نظير بختگان، هامون، اروميه، ارژند، پريشان و گاوخوني در حال خشک شدن هستند در نتيجه جريان بيابان‌زايي رو به گسترش است. خشک شدن تالاب‌ها و درياچه‌ها در کشور ما باعث ايجاد کانون هاي بحران در اين مناطق مي‌شود که خود موجب افزايش فرسايش بادي و توليد گرد و خاک مي‌شود که مي‌تواند حيات انسان و موجودات زنده ديگر را تهديد کند. «ازجمله نکات مهمی که باید روی آن‌ها تاکید کرد این است که سالانه يک درصد به مساحت بيابان‌هاي ايران افزوده مي‌شود، فرسايش خاک در کشور ما ۵ برابر متوسط جهاني است و5.32 ميليون هکتار از اراضي کشور را بيابان تشکيل مي‌دهد.

 

فرسایش خاک عاملی که باید جدی گرفته شود

بهتر است بدانیم که کاهش هر ميلي‌متر بارندگي باعث افت توليد در مراتع مي‌شود، وقتي بارندگي کم باشد گياهان يک ساله نابود و بيشتر اراضي خشک مي‌شود و بدين ترتيب، زمينه فرسايش آبي و بادي فراهم و زمینه برای شکل‌گيري بيابان و بيابان‌زايي آماده می‌شود، به طور کلي قابليت فرسايش پذيري خاک در ايران بالاست و کشور از لحاظ ويژگي‌هاي طبيعي مستعد فرسايش خاک است. با کاهش ميزان رطوبت فرسايش پذيري خاک هم بيشتر مي‌شود که در شرايط خشکسالي، بيابان‌زايي تشديد مي‌شود. از اين رو بخش اعظم مراتع درجه ۳ ( مراتعی که پوشش گياهى آن ۲۶ تا ۵۰ درصد است و گياهان آن‌ها نيز از تيره‌هاى مختلف يک‌ساله و چندساله تشکيل مى‌شوند) که سطح زيادي از مراتع کشور را تشکيل مي‌دهد در معرض بيابان شدن قرار مي‌گيرد به همین راحتی! خبر بد در این باره این است که تحت تاثير فرسايش خاک و نابودي پوشش گياهي سالانه يک درصد به مساحت بيابان‌ها افزوده مي‌شود و بر اساس تحقيق انجام شده توسط مرکز تحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي کشور بررسي‌ها نشان مي دهد در ۳۰ سال گذشته حدود ۳۰ درصد به مساحت بيابان‌هاي ايران افزوده شده که نشانگر سالانه يک درصد افزايش مساحت بيابان‌هاي کشور است و فرصت زندگی در مناطق مختلف کم‌کم از بین می‌رود.

 

پیش بینی ناسا درمورد آینده ایران

بر اساس مطالعه سال گذشته آژانس ملي هوانوردي و فضايي آمريکا (ناسا) درباره شرايط جوي زمين در ۳۰ سال آينده ۴۵ کشور جهان دچار خشکسالي شديد شده و در صورت ذخيره نشدن منابع آبي دچار بحران در توليد کشاورزي و همچنين دامداري خود مي شوند که در ميان اين کشورها بازهم ما رتبه داریم و ايران در رتبه چهارم قرار گرفته است، با آن که ۸۰ درصد دشت‌هاي کشور رو به نابودي است، ادامه خشکسالي، ايران را طي ۱۰ سال آينده به بيابان کامل تبديل مي‌کند. به همین خاطر باید به فکر چاره بود و براي مقابله با چنين پديده‌اي به راهکارهايي توجه کرد که جلوگيري از بحران کم آبي را در کشور به دنبال داشته باشد. از جمله مواردی که باعث آسیب پذیری کشورمان و کمک به بیابان‌زایی ‌شده است می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- تخريب  جنگل‌هاي باستاني شمال 

- تخريب فاجعه‌آمیز آبخيزهاي تهران (از دماوند تا کرج) 

- تخريب وسيعي از  خاک و آب دشت‌هاي جنوبي تهران بر اثر فاضلاب، دپو و دفن زباله و آلودگي‌هاي نفتي 

 - تخريب و آلوده‌سازي تالاب‌هاي کشور از جمله تالاب شادگان   

- تخريب تالاب گاوخوني که روزي سد دفاعي در مقابل گسترش کوير در منطقه بود 

 - انتقال آب از سرچشمه‌هاي کارون  به رفسنجان آن هم براي  جبران شکست طرح‌هاي مغاير با ظرفيت و توان طبيعي منطقه ( توسعه باغ‌های پسته بدون توجه به ظرفيت  آب‌هاي زير زميني در دو دهه) 

 

30 ميليارد تومان خسارت 10 روز بیابان زایی

براساس آماري كه ریيس سازمان جنگل‌ها درباره پديده بيابان زايي داده است خسارت بيابان‌زايي در كشور به‌طور روزانه نزديك به 3 ميليارد تومان است اما بودجه سالانه‌اي كه براي مقابله با اين پديده اختصاص يافته 30 ميليارد تومان و در واقع برابر با 10روز خسارتي است كه به كشور وارد مي‌شود؛ اين در حالي است كه پديده بيابان‌زايي فراتر از دشت‌هاي كشور، رويشگاه‌هاي جنگلي را هم تهديد مي‌كند. خشكيدگي (زوال) بلوط‌ها در عرصه‌اي به وسعت يك ميليون و 300 هزار هكتار مدت‌هاست كه زنگ خطر بياباني‌شدن رويشگاه‌هاي جنگلي را به صدا در آورده است. 7 ميليون هكتار كانون بحران بيابان زايي در كشور و در استان مركزي، شمال شرقي و جنوب غربي وجود دارد که مهم‌ترين اقدامات صورت گرفته براي مقابله با بيابان‌زايي در اين مناطق تثبيت شن‌هاي روان با استفاده از بادشكن‌هاي زنده (ايجاد پوشش گياهي) و غير زنده است. پوشش گياهي علاوه بر اين‌كه باعث تثبيت شن‌هاي روان و مانع از فرسايش بادي مي‌شود مي‌تواند براي جوامع بومي که در این مناطق زندگی و امرار معاش می‌کنند هم درآمدزا باشد.  

 

نظرات کاربران
کد امنیتی