خانم‌مهندس!‌آقاي‌مهندس!
نگاهي به وضعيت مهندسي در ايران به بهانه ۵ اسفند روز مهندسي

خانم‌مهندس!‌آقاي‌مهندس!

نویسنده :

نمي‌شود انکار کرد همه پدر‌ها و مادر‌ها، همه دختر‌ها و پسرهاي محصل از اسم مهندس خوششان مي‌آيد. از اين‌که در جمعي با نام آقا و يا خانم مهندس صداي‌شان بزنند کيف مي‌کنند! شايد براي خيلي‌ها اين‌که دقيقا مهندس چه چيزي بشوند مهم نباشد ولي اين را مي‌دانند بايد يا دکتر بشوند و يا مهندس! به هر حال به هر زحمتي که باشد ۴ سال درس مي‌خوانند و مهندس مي‌شوند، اما اين را هم مي‌دانند که تعداد مهندس‌هايي که مي‌توانند جذب بازار کار شوند محدود است. ولي در اين ميان بسياري هم هستند که واقعا مي‌خواهند مهندس شوند و مي‌دانند که از رشته مورد نظرشان چه مي‌خواهند و در آينده قرار است چه استفاده‌اي از رشته‌شان داشته باشند. با انگيزه به سراغ رشته‌شان مي‌روند و در آن پيشرفت مي‌کنند و يک مهندس واقعي مي‌شوند. خيلي از بنا‌ها و سازه‌هايي مثل پل‌ها، تونل‌ها و سد‌ها که در اطرافمان مي‌بينيم و يا حتي براي ديدنشان به نقاط دوري سفر مي‌کنيم حاصل همين علاقه و تلاش مهندس‌هايي است که از اول مي‌دانسته‌اند چرا مي‌خواهند مهندس شوند. خيلي از کارهاي بزرگ دنيا به‌خاطر وجود همين مهندس‌ها است! با همين پيش‌زمينه و يک دست و هورا براي همه «مهندس»ها و «مهندس بعد از اين»‌ها مي‌رويم سراغ آدم‌هايي که روز مهندس بيشتر مربوط به آن‌هاست.

مهندس خواجه نصير طوسي!
روز ۵ اسفند ماه در ايران را در تقويم‌ها روز بزرگداشت خواجه نصير الدين طوسي وروز مهندسي نام‌گذاري کرده‌اند. خواجه نصير طوسي يا‌‌ همان (محمد بن حسن جهرودي طوسي) شايد اولين و يکي از بهترين مهندس‌هاي ايراني بوده است که علاوه بر زمينه مهندسي در موضوعاتي مثل رياضيات، فلسفه، نجوم و مسائل اجتماعي هم کارهاي خيلي بزرگي انجام داده است. او با زيرکي خاصي که داشت توانست در همه اين زمينه‌ها کتاب‌هاي مفيدي بنويسد که به توليد علم ايراني در آن زمان منجر شد. يکي از مهم‌ترين کارهاي خواجه نصير طراحي بنا و ساخت رصد خانه مراغه بود. او با ابتکار خود يکي از شاهکارهاي مراکز علمي جهان در قرون وسطي را ساخت. شکل گنبد رصدخانه را با رياضيات پيشرفته از هندسه کروي به دست آورد و معماري اين بنا و تهيه تجهيزات و ابزار داخل رصد خانه همگي از کارهاي خود خواجه نصير است. در اين رصد خانه بيش از ۱۲ دستگاه و ابزار نجومي جديد با ايده‌هاي خود ساخت. بعد‌ها منجم‌هاي اروپايي با الهام از کارهاي خواجه نصير توانستند رصد خانه‌هايي در کشورشان بسازند. اين رصد خانه روي تپه‌اي در غرب مراغه قرار داشت و امروز فقط بخش‌هاي کمي از آن باقي مانده است. ظاهرا اين بنا به شکل يک برج خيلي بلند بوده است. او در نزديکي رصد خانه جالبي که ساخته بود يک کتابخانه بزرگ درست کرد که حدود ۴۰۰ هزار جلد کتاب نفيس داشت. بيشتر اين کتاب‌ها را از سفر‌هاي خود به کشورهاي مختلف آورده بود و خيلي از آن‌ها هم ايراني بود. زيج ايلخاني هم يکي از آثار مهم اوست که نقشه‌اي بود که از رصد ستارگان در رصد خانه، زيج ايلخاني در کتابخانه ملي پاريس نگه داري مي‌شود. در مجموعه‌اي که خواجه نصير ساخت يک مورد ديگر کم بود پس او به اين فکر افتاد که يک مدرسه علميه هم در‌‌ همان نزديکي بسازد تا دانشجويان بتوانند در آن‌جا علوم مختلف را آموزش ببينند و در اين مجموعه به تحقيق و پژوهش بپردازند. اگر کار‌هاي او را با زمان خود مقايسه کنيم شايد بشود گفت او يک چيزي شبيه دانشگاه‌هاي فعلي ما ساخت که البته علم ايراني توليد مي‌کرد(!) و صرفا مصرف کننده علوم نبود. جالب است بدانيد کاشف علت رنگين کمان يعني قطب‌الدين شيرازي يکي از دانشمندان مشهور دراين مجموعه آموزش مي‌ديد. به‌خاطر کارهاي بزرگي که خواجه نصير انجام داد نامش را روي يکي از دهانه‌هاي ماه گذاشتند و او را بيش از پيش به همه دنيا شناساندند شايد خيلي بيشتر از ما ايراني‌ها(!) نوابغي مثل او به همه دنيا تعلق دارند اما نمي‌شود از اين افتخار حرفي نزد که او اهل توس بود.

علوم پايه يا مهندسي؟!
مقايسه کشور ايران با کشور‌هايي که در توليد علم سهم مهمي دارند و پيشرفته به حساب مي‌آيند نشان مي‌دهد که در کشور ما علاقه جوانان و محصلان به رشته‌ها و گرايش‌هاي مهندسي خيلي بيشتر از علوم پايه است. در حالي که اين موضوع کاملا فراموش مي‌شود که رشته‌هاي علوم پايه هستند که به توليد علم بومي مي‌انجامند و پايه و اساس رشته‌هاي مهندسي را تشکيل مي‌دهند. در واقع در تمام دنيا رشته‌هاي علوم پايه مورد توجه و احترام نظام‌هاي آموزشي است و ميدان عمل در اين رشته‌ها به رقابت در توليد علم تبديل شده است. از علت‌هاي اين‌که چرا در کشور ما همه بيشتر علاقه‌مند به تحصيل در رشته‌هاي مهندسي هستند شايد اين باشد که خيلي‌ها تحصيل در علوم پايه را مايه سر افکندگي مي‌دانند و بهترين اتفاق را براي يک کنکوري قبول شدن در يکي از رشته‌هاي مهندسي مي‌دانند و اگر هم کسي را ببينند که در رشته‌هاي علوم پايه قبول شده است با لب و لوچه آويزان به او مي‌گويند: طفلکي! پس نتوانستي رشته مهندسي قبول شوي!؟ مشاهدات غلط و تجربياتي که کافي نيستند باعث نظرات و شناخت نادرست از اين رشته‌ها مي‌شود و شايد تصور اين‌که علوم پايه جايگاه و منزلت اجتماعي بالايي ندارد و يا اين‌که بايد بيشتر از بقيه رشته‌ها درس خواند و آخر هيچي نشد(!) نداشتن آينده شغلي مشخص در کشور يکي ديگر از عواملي است که باعث مظلوم واقع شدن علوم پايه مي‌شود. ارتباط نداشتن صنعت با دانشگاه‌ها به‌خصوص در بخش علوم پايه هم باعث مي‌شود فايده‌هاي تحصيل در اين رشته‌ها آشکار نشود و ظرفيت‌هاي جذب دانشجو در علوم پايه هم‌چنان پايين بماند و بازار کار فارغ‌التحصيلان اين رشته محدود باشد.

به هر حال اهميت ندادن به علوم پايه از نظر کار‌شناسان و نخبگان علمي کشور لطمه‌هاي جبران‌ناپذيري را به روند توليد علم در ايران مي‌زند و ما را هم‌چنان مصرف کننده علوم بقيه کشور‌ها نگه مي‌دارد. مهندسي با تمام ارزش‌هايي که دارد اما مصرف کننده علوم پايه است و مي‌تواند آن علوم را به مرحله اجرايي و قابل استفاده تبديل کند. در حال حاضر بيشتر توليد علمي که کشور دارد در بخش‌هاي علوم پايه و پزشکي است، با توجه به اين‌که تعداد رشته‌هاي مهندسي و فارغ‌التحصيلان آن در کشور بسيار بيشتر از بقيه رشته‌هاي مولد علم است.

مهندس‌هاي ايران

بهاءالدين محمد‌بن‌حسين عاملي
معروف به شيخ بهايي که با طراحي و فکر تواناي خود در رونق بخشيدن به شهر اصفهان سهم بسيار مهمي داشته است. ساخت مسجد امام، حمام شيخ بهايي، طراحي و ايجاد شهر نجف‌آباد، تقسيم آب زاينده‌رود، ساخت قنات زرين کمر از کارهاي بزرگ او بوده است. درباره همه کارهاي مهندسي او نکات جالبي وجود دارد که در اين‌جا شيوه عجيب ساخت حمام شيخ بهايي را مي‌آوريم. با تحقيقاتي که در حمام شيخ بهايي انجام شده است، معلوم شده که در حمام يک منبع آب از جنس طلا وجود داشته است، که فقط با يک شمع گرم مي‌شده است. در واقع طلا به خاطر رسانايي بالايي که در انتقال گرما دارد با گرمي يک شمع گرم مي‌شده و منبع آب تا مدتي طولاني با انرژي کم حرارت بالا توليد مي‌کرده است. اين حمام يکي از شاهکارهاي معماري ايراني و مهندسي است. شيخ بهايي در علوم مختلفي تبحر داشت. يونسکو به خاطر زحمات او در علم نجوم سال ۲۰۰۹ را به نام سال نجوم و شيخ بهايي نام گذاري کرد.

قوام‌الدين شيرازي
قوام‌الدين شيرازي که شايد بيش از اين‌که نامش را بشناسيم نام بناي مشهوري که ساخته است براي‌مان آشنا باشد، مسجد گوهرشاد اثري است نتيجه هنر مهندس‌هاي ايراني که خيلي‌ها آن را هشتمين بناي زيباي جهان مي‌دانند. اين بناي عظيم و با شکوه که با معماري مشرق زمين ساخته شده است به صورت سازه 4 ايواني با آجر‌ها و مصالح قرن نهم ساخته شده است. ۴ ايوان مرتفع به قرينه يک ‌ديگر در اضلاع مسجد ساخته شده و در فاصله‌هاي ايوان‌ها، ايوان‌هاي کوچکي وجود دارد که به شبستان‌ها متصل مي‌شوند که همگي با کاشيکاري‌هاي زيبا مزين شده‌اند. گوهر شاد خاتون همسر شاهرخ شاه تيموري دستور ساخت اين بنا را داد به همين خاطر نام مسجد گوهرشاد است. ساخت مسجد ۱۲ سال طول کشيد. اين مسجد در جنوب روضه منوره و حرم مطهر امام رضا عليه السلام قرار دارد.

پروفسور حسابي
پروفسور حسابي کسي که آن‌قدر پروژه‌هاي مهندسي موفق را به انجام رسانده که به او لقب پدر علم فيزيک و مهندسي نوين ايران را داده‌اند. از کارهاي جالب او مي‌شود به مورد‌هاي زير اشاره کرد:

* اولين نقشه‌برداري فني تخصصي کشور (راه بندر لنگه به بوشهر) * اولين راه‌سازي مدرن و علمي ايران (راه تهران به شمشک) * راه‌اندازي اولين آنتن فرستنده در کشور * راه اندازي اولين مرکز زلزله‌شناسي در کشور * راه اندازي اولين دستگاه راديولوژي در ايران * ايجاد اولين ايستگاه هوا‌شناسي در کشور * ايجاد اولين آزمايشگاه علوم پايه در کشور * راه اندازي اولين آسياب آبي توليد برق يا ژنراتور * ايجاد اولين رصد خانه نوين در ايران * پايه‌گذاري موسسه ژئوفيزيک دانشگاه تهران * محاسبه و تعيين ساعت ايران * پايه گذاري سازمان انرژي اتمي ايران

نظرات کاربران
کد امنیتی