خنده برای هدفی بالاتر
آيا هر موضـوع خنــــده‌دارى طنز است؟

خنده برای هدفی بالاتر

نویسنده : هانیه تند هوش

هر چیز که ما را به خنده بیندازد طنز است و بس! این تعریفی است که بسیاری از ما از طنز داریم، غافل از این که در دنیای ادبیات و هنر همین خندیدن ساده به چند نوع مختلف تعبیر می‌شود و روی هر نوع از خندیدن شما یک اسم مجزا می‌گذارند. طنز یا هجو یا هزل؛ مسئله این است! بزرگان حوزه ادبیات هر یک به زعم خود تعریفی متفاوت را از هر یک از این لغات ارائه کردند که ما سعی داریم با در کنار هم چیدن آن‌ها، به تعریفی درست و منطقی برسیم و نگاهی اجمالی به تفاوت‌های طنز، هجو و هزل داشته باشیم:

بیان واقعیت‌ها با طنز

«طنز یعنی گریه کردن قاه قاه، طنز یعنی خنده کردن آه آه.» این شاید یکی از زیباترین تعاریفی باشد که تاکنون از طنز شنیدم. در حوزه ادب، طنز شیوه بیان مطالب انتقادی و نفرت‌بار همراه با خنده و شوخی است. برخی از ادبا طنز را هنری می‌دانند که نویسنده با آن نه تنها خواننده را سرگرم می‌کند بلکه الگویی واقعی از اعمال و رفتار مردم در جامعه را به تصویر می‌کشد و بدون هیچ اغماضی خوبی‌ها و بدی‌های موضوع مورد نظر را در قالبی سرگرم‌کننده بیان می‌کند. واژه طنز که در اصل عربی است در لغتنامه‌های فارسی به معنای سرزنش، تمسخر، طعنه، تهمت، سخن رمز‌آلود و عیب‌جویی آمده است و استاد شفیعی کدکنی آن را تصویر هنری اجتماع نقیضین می‌داند. حوزه طنز و طنازی اگرچه طبیعتش بر خنده استوار است، اما خنده در آن تنها وسیله‌ای برای رسیدن به هدفی برتر و آگاه کردن انسان به عمق رذالت‌ها است. این صنعت ادبی اگرچه ما را می‌خنداند، اما در پس این خنده واقعیتی تلخ و وحشتناک وجود دارد که در عمق وجود خنده را می‌خشکاند و انسان را به تفکر وا می‌دارد. در حقیقت طنز یعنی بیان هنرمندانه نقص‌ها و نادرستی‌ها البته به قصد اصلاح و نه تخریب. در واقع طنز را می توان فاخرترین گونه شوخ‌طبعی دانست و برخلاف باور عموم مابقی آثار خنده دار در زمره هزل و هجو و فکاهه قرار می‌گیرند. به عنوان مثال لطیفه‌ها از نوع فکاهه‌اند؛ اما از آن‌جا که رنگ و بوی تمسخر قومی یا شخصی می‌گیرند، به هجو متمایل می‌شوند. 

بزرگنمایی با هجوگویی

هجوگویی در تعاریف به معنای برشمردن عیب افراد آمده است، به نوعی که هرگاه نویسنده یا هنرمندی با اثر خود سعی در کوبیدن شخصیت و تحقیر فردی داشته باشد و با بیان آن به تخلیه خشم خود بپردازد، هجوگویی کرده است. با خواندن هجویات، معمولا مخاطب چیزی جر نکوهش و مذمت افراد به بدترین نوع ممکن‌اش را نخواهد دید؛ البته با این تعریف بعضی‌ها هجو را همان نقد می‌دانند، اما تفاوت در این جا است که در نقد گاهی نکات مثبت نیز دیده و به محاسن پرداخته می‌شود، اما در هجو هیچ‌گاه این نگاه مثبت وجود ندارد. بعضی از کارشناسان هجو را همان طنز سیاه می‌دانند که زشتی‌ها را بزرگنمایی می‌کند.

شوخی‌های رقیق با هزل

در لغت‌نامه معین هزل به معنای مزاح کردن، شوخی، سخن بیهوده و غیرجدی آمده است و در تعابیر دیگر هزل، شوخی نامتبوع به منظور تفریح، نشاط و سرگرمی در سطحی محدود و خصوصی است؛ با همین تعریف دوم می‌توان هزل و فکاهه را از هم جدا کرد زیرا فکاهه، شوخی نامطبوع به منظور تفریح و نشاط در سطحی نامحدود را می‌گویند. به گفته علی اکبر دهخدا هزل در اصطلاح اهل ادب، شعری است که در آن کسی را ذم گویند و به او نسبت‌های ناروا دهند یا سخنی است که در آن مضامین خلاف اخلاق و ادب آید.

نظرات کاربران
کد امنیتی