نقش خراسانی‌ها در عرصه دايرة‌المعارف نویسی و لغت‌نامه

نقش خراسانی‌ها در عرصه دايرة‌المعارف نویسی و لغت‌نامه

نویسنده : مصطفی شوشتری

در قلمرو زبان و ادبیات فارسی، خراسانی‌های بسیاری بودند که خوش درخشیدند و در عرصه‌های گوناگون آن از جمله شعر، نثر و دستور سرآمد بوده‌اند. در واقع این مفاخر، نگهبانان این قلمرو از ابتدا تاکنون بوده‌اند. اما عرصه‌ای دیگر در سرزمین زبان و ادب پارسی، «لغت‌نامه نویسی» و «دایره‌المعارف نویسی» است که نمونه بارزی از این قبيل را در دوره معاصر بیشتر می‌توان دید. در این مطلب تلاش می‌شود به معرفی چند خراسانی که در این عرصه‌ها پیش قراول هستند، پرداخته شود.

روزنامه نگار فرهنگ نویس

حسن عمید نویسنده، روزنامه‌نگار، فرهنگ‌نویس و پژوهشگر زبان فارسی است که در سال 1289 شمسی در مشهد متولد شد و در شهریور 1358 درگذشت. نخستین کار او «فرهنگ نو» بود که با همکاری فریدون شادمان در سال 1308 به چاپ رسید. پس از این فرهنگ‌های کوچک و بزرگی را به چاپ رساند. کارش پخته‌تر شد تا این‌که در سال 1344 «فرهنگ برگزیده» را انتشار داد و در سال 1347 کار کارستان خود فرهنگ تاریخ و جغرافیا و اطلاعات عمومی را عرضه کرد. این دو فرهنگ مورد استقبال فراوان قرار گرفت. اما کامل‌ترین اثر او که «فرهنگ عمید» نام دارد در سال 1342 به چاپ رسید که واژه‌نامه‌ای دوجلدی و شامل واژه‌های فارسی و لغات عربی، اروپایی و ترکی به کار رفته در زبان فارسی و اصطلاحات ادبی و علمی است. عمید در سال 1355، به‌خاطر واگذاری کلیه حقوق نشر همه فرهنگ‌هایش به عبدالرحیم جعفری، مالک و گرداننده انتشارات امیرکبیر، یکی از بالاترین رقم‌های پرداخته شده به یک مؤلف ایرانی را که برابر با یک میلیون تومان بود، دریافت کرد.

شاگردی که چهره ماندگار شد

دومین خراسانی که در زمینه دایره‌المعارف نویسی نقش بزرگی داشته، دکتر مهدی محقق است که با وجود کارنامه بسیار درخشان، کمتر در جامعه ایرانی شناخته شده است. دکتر مهدی محقق در بهمن 1308 شمسی در خانواده‌ای روحانی در مشهد متولد شد. پدرش شیخ عباسعلی محقق خراسانی از وعاظ مشهور مشهد بود. وی در سال 1327 وارد دانشگاه تهران شد و دوره دکتری الهیات را در سال 1337 به پایان رسانید و یک سال بعد موفق به اخذ درجه دکتری در زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران شد. مهدی محقق در زمینه زبان و ادب فارسی سال‌ها در محضر اساتیدی چون بدیع الزمان فروزانفر، جلال‌الدین همایی و دکتر محمد معین شاگردی کرد و راه این بزرگان را به درستی پیمود. دکتر محقق، از بنیان‌گذاران دایره‌المعارف تشیع است و سال‌ها عضو هیئت امنای بنیاد دایره‌المعارف اسلامی بود. از این استاد چیره دست که بیش از 80 اثر از وي به جا مانده، در سال 1381 به عنوان چهره ماندگار تقدیر شد.

نخستین استاد دانشگاه زن ادبیات فارسی 

دکتر قمر آریان، همسر مرحوم عبدالحسین زرین‌کوب، برای بیشتر ما خراسانی‌ها ناآشنا است. قمر آریان در سال 1301 شمسی در شهر قوچان به دنیا آمد. از آنجا که قوچان مدرسه دخترانه نداشت، زمانی که قمر آریان به سن مدرسه رسید، پدرش که از معتبرترین مردان شهر بود، تصمیم گرفت مدرسه‌ای دخترانه تاسیس کند. وی بقیه تحصیلات خود را در مشهد و سپس تهران گذراند و در سال 1337 دکترای ادبیات فارسی خود را از دانشگاه تهران گرفت. خانم آریان از نخستین استادان دانشگاه زن در ایران به حساب می‌آید. وی از اعضای شورای عالی علمی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی بود و با شناختی که درباره زبان‌های باستانی و تاریخ ایران و فرهنگ‌های دیگر داشت، نقش تاثیرگذاری در این کار سترگ بر عهده گرفت. دکتر قمر آریان در 23 فروردین 1391 در سکوت خبری در تهران درگذشت.

نظرات کاربران
کد امنیتی