توس حکیم فردوسی کجا و...
نگاهی به تفاوت‌ها در توجه به آثار تاریخی در مشهد و سایر شهرهای ایران

توس حکیم فردوسی کجا و...

نویسنده : وحید تفریحی

به این سوال فکر کرده‌اید که اگر فردوسی جایی غیر از توس و این دیار بود آیا باز هم همین حال و احوال بر او و دیار تاریخی‌اش حکم می‌کرد؟ نمی‌دانم! شاید نتوان جواب دقیقی به این موضوع داد اما به راحتی می‌توان مقایسه‌ای ساده داشت بین آثار تاریخی دیگر شهرهای کشور که به فهرست میراث جهانی یونسکو راه پیدا کردند با بزرگترین شهر تاریخی کشور (توس) که چه بسا ظرفیتی خیلی بیشتر از بقیه آثار تاریخی برای ثبت جهانی دارد.

تخت جمشید و کهندژ توس

تخت جمشید در شهر مرودشت استان فارس یکی از اولین آثار تاریخی است که از ایران در فهرست مراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ تخت جمشید یا پارسه که حدود 50 کیلومتر با شیراز فاصله دارد، یکی از شهرهای باستانی است که طی سالیان پیوسته، پایتخت پادشاهی ایران در زمان امپراتوری هخامنشیان بوده‌است. تخت جمشید از نظر یونسکو در سه معیار i، iii و vi شایسته ثبت در فهرست آثار جهانی شناخته شده است. حال بررسی می کنیم که توس آیا ویژگی های این سه معیار یونسکو را دارد یا خیر؟ معیار i می گوید که اثر باید نشان دهنده یک شاهکار از نبوغ و خلاقیت انسانی باشد.

يکي از مهمترين آثار تاريخي به جا مانده در اين منطقه تاريخي نيز بقاياي عمارت حاکم نشين شهر يا همان کهندژ توس است. مجموعه‌اي با ۱۳ هکتار که نشان از تاريخ غني توس دارد. البته پاژ کهن زادگاه حکيم سخن نيز يکي ديگر از مناطق تاريخي توس است که از نبوغ و خلاقیت مردم آن عصر روایت دارد.

یونسکو در معیار(iii)  تاکید می‌کند که اثر پیشنهادی برای ثبت جهانی باید گواهی بی‌همتا یا دست‌کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا از میان رفته باشد.

خب در این زمینه که توس سرآمد است، توس و تمدن کهن آن هم که ديگر جايي براي تطبيق اين معيار با خود باقي نمي‌گذارد؛ معرفي بيش از ۵۰۰ انسان بزرگ و تاثيرگذار به جهان از اين منطقه تاريخي خود گواهي بر اين مدعاست؛ فردوسي حکيم، خواجه نصيرالدين توسي، خواجه نظام الملک توسي، دقيقي توسي و امام محمد غزالي تنها چند نفر از اين افراد تاثيرگذاراند که در توس مي‌زيسته‌اند. 

سومین معیاری که تخت جمشید از منظر نمایندگان یونسکو شایسته ثبت جهانی شناخته شده است، معیار vi است. در این معیار تاکید شده که اثری شایسته ثبت جهانی است که به طور مستقیم مرتبط با رویدادها یا سنت‌های زندگی، افکار و عقاید یا آثار هنری یا ادبی دارای اهمیت عالی جهانی باشد. برای تطبیق این معیار با توس حکیم فردوسی که بر جهانی بودن هویت اثر تاکید دارد، باید گفت که نام و آوازه فردوسي حکيم به عنوان نمادي از هويت منطقه تاريخي توس در همه جاي جهان شناخته مي‌شود. شاهنامه فردوسي نيز به بسياري از زبان‌هاي زنده جهان برگردانده شده است.

«هانس هاينريش شدر» ايران شناس آلماني در سخنراني که در کنگره فردوسي در ۲۷ سپتامبر سال ۱۹۳۴ ميلادي (۵ مهرماه ۱۳۱۳ خورشيدي) به پاس هزاره فردوسي و در شهر برلين برپا شده بود، گفت: چيرگي بر ايران به دست مغولان و از ميان رفتن توان ايران پس از يک سده رهايي از چيرگي بيگانگان از سبب‌هاي گرايش ايرانيان به شاهنامه و تلاش براي بازيابي هويت فراموش شده خويش است. همچنين او همانندي روزگار ايرانيان در زمان فردوسي با آلمان سده نوزدهم را چرايي گرايش انديشمندان آن کشور به شاهنامه فردوسي و برگردان آن به آلماني مي‌داند. اما به گفته بسياري از پژوهشگران ايران فردوسي بزرگترين رزم‌نامه جهان را پديد آورده که دربردارنده تاريخ جهان باستان است.

پروفسور کاول نيز درباره شاهنامه فردوسي گفته است: «مي‌توان گفت که تنها کتابي در آسيا است که همانند اشعار رزمي هومر در اروپاست... ابيات کتاب در ترکيب و ساخت، به نهايت درجه خوش آهنگ است و هرگز با تعبيرات نامطبوع و اصطلاحات نامأنوس آميخته نيست و کلمات شديداللحن در آن راه ندارد.

بازار تبریز و تمدن توس

یکی دیگر از آثار تاریخی که در این گزارش قصد مقایسه آن با توس را داریم، بازار تاریخی تبریز است. بازار تبریز در مردادماه سال ۱۳۸۹ به‌ عنوان نخستین بازار جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌ است. این بازار از بازارچه‌ها، تیمچه‌ها، سراها و کاروانسراهای متعددی تشکیل شده‌ است.

یونسکو برای ثبت جهانی این بازار تاریخی سه معیار ii، iii و iv را مد نظر قرار داده است که در ادامه آن را با شرایط منطقه تاریخی توس مقایسه خواهیم کرد.

معیار ii درباره شرایط یک اثر شایسته ثبت جهانی می‌گوید: این اثر باید نشان دهنده تبادل ارزش‌های بشری در یک بازه زمانی در یک منطقه فرهنگی از لحاظ پیشرفت در معماری یا فناوری، برنامه‌ریزی شهری یا طراحی چشم‌انداز باشد. در تطبيق اين معيار با توس کهن نيز اشاره‌اي به طراحي فضاي شهري اين منطقه تاريخي خالي از لطف نيست. مي‌توان گفت که توس تنها شهر تاريخي کشور است که حصار و برج و باروهاي آن با گذشت هزاران سال هنوز پابرجاست. اين شهر تاريخي که بزرگترین شهر تاریخی ایران هم شناخته می‌شود با حصاري به طول ۷ هزار و يکصد متر و ۱۷۶ برج و بارو ، ۴ دروازه اصلي شهر را در خود جاي داده است.

اما معیار iv بر اساس استانداردهای یونسکو تاکید می‌کند که اثر پیشنهادی برای ثبت جهانی باید  نمونه‌ای برجسته در معماری یا فناوری باشد که مرحله مهمی از تاریخ بشر را نشان دهد. وجود حاکميت‌هاي مختلف در توس و قرار گرفتن آن در مسير فعاليت‌هاي اجتماعي، سياسي و اقتصادي تابران، تاييدي است بر اين معيار يونسکو.

نظرات کاربران
کد امنیتی