فانتزي درادبيات و سينماي ايران
مروري بر نمونه‌هاي مهم و قابل توجه داستان‌هاي خيالي در سينماي ايران

فانتزي درادبيات و سينماي ايران

نویسنده : علي نيك فرجام

در يک تعريف ساده، عبارت «ژانر» را مي‌توان اين‌گونه تعريف کرد: «مجموعه‌اي از قراردادها و نشانه‌ها به همراه عناصري شناسنامه‌دار که در انواع آثار هنري و ادبي مورد استفاده قرار گرفته و به مخاطبان اجازه طبقه‌بندي آن آثار را مي‌دهد.» با اين تعريف ژانر «فانتزي» تعريفي ساده و در دسترس خواهد داشت که نيازي به شرح و تفصيل بيشتر ندارد، ژانر يا گونه فانتزي همان‌طور که از نامش پيداست سرشار از مفاهيم و نشانه‌هايي است که دنيايي از رويا و خيال را پيش روي خواننده مي‌گشايد. در فانتزي قواعد و قوانين فيزيکي و طبيعي زير پا گذاشته مي‌شود و موجودات خيالي صاحب تصوير مي‌شوند. اين نوع ادبي معمولا شامل سحر و جادو، حوادث خارق‌العاده، و موجودات افسانه‌اي است. 147 سال پيش تقريبا در چنين روزهايي (ماه جولاي سال 1865 ميلادي) بود که يکي از برترين نمونه‌هاي ادبيات فانتزي کودکان در کشور انگلستان منتشر شد، هرچند که اين اثر در کشور ما چندان جدي گرفته نمي‌شود اما با اين که نزديک به يک و نيم قرن از عمر آن مي‌گذرد، درميان انبوه آثار هنري (از دوران باستان تا به امروز) به‌عنوان پرچم‌دار ادبيات فانتزي کودک و نوجوان شناخته مي‌شود و علاوه بر هزاران نسخه‌اي از آن که در قالب کتاب داستان به چاپ رسيده است، بارها دستمايه ساخت فيلم و پويانمايي قرار گرفته است. با اين مقدمه لازم ديديم که در آستانه يادآوري دوباره اين اثر جهاني، نگاهي داشته باشيم به نمونه‌هايي از فانتزي در هنر و ادبيات که نام کشور ما را بر خود دارند.

 

هزار و يک شب


بعيد مي‌دانم که خيال‌انگيزتر از اين اثر باستاني که نام تاريخ و ادبيات ايران گره خورده است، داستاني در دنيا وجود داشته باشد. تاکنون تحقيقات فراواني درباره ريشه داستان‌هاي هزار و يک شب صورت گرفته است تا مشخص شود که اين کتاب متعلق به کدام يک از اقوام ايراني، هندي يا عرب مي‌باشد اما فارغ از اين دعواهاي ادبي و تاريخي مي‌توان افسانه‌هاي هزار و يک شب را مقدمه‌اي بر تمامي گونه‌هاي ادبيات فانتزي دانست که سال‌ها پيش از ميلاد مسيح در ميان اقوام مشرقي دست به دست شده و امروز بيشتر از اين که مورد استفاده مردم مشرق زمين باشد در دنياي پر زرق و برق هاليوود دستمايه داستان‌پردازي قرار مي‌گيرد.

 

سندباد


داستان‌هاي سندباد دريانورد نيز يکي از آن دسته افسانه‌هايي است که ريشه و تاريخ آن به‌درستي روشن نيست، عده‌اي ريشه داستان‌هاي سندباد را برگرفته از تجربه‌هاي يک تاجر دريانورد ايراني مي‌دانند، برخي ديگر آن را نه از ريشه هندي بلکه مربوط به منابع يوناني مي‌دانند و برخي صاحبنظران مي‌گويند که سندباد الهام گرفته از سفرهاي دريانوردان هندي است. با اين وجود به عنوان يک جوان ايراني، تنها نسخه قابل يادآوري از سندباد را در پويانمايي از دوران کودکي مي‌دانم که محصول تلويزيون ژاپن بوده است!

 

شهر موش‌ها


در سال 1364 فيلم بلند داستاني «شهر موش‌ها» به کارگرداني «مرضيه برومند» و «محمدعلي طالبي» به نمايش درآمد، بودجه ساخت اين فيلم نزديک به يک ميليون و دويست هزارتومان عنوان شد که در زمان خودش نيز رقم بالايي به حساب نمي‌آمد. داستان فيلم از اين قرار بود که يک گربه سياه که موش‌ها به آن «اسمشو نبر» مي‌گفتند به شهر موش‌ها حمله مي‌کند، به خاطر همين موش‌ها به يک شهر ديگر مي‌روند. قرار مي‌شود پدرها و مادرها از راه سخت و کوتاه بروند تا شهر را آماده کنند و بچه‌ها هم با معلم و آشپزباشي راه طولاني‌تر را انتخاب مي‌کنند. اين فيلم سينمايي کماکان به‌عنوان يکي از برترين فيلم‌هاي تاريخ سينماي ايران در ژانر کودک و فانتزي به حساب مي‌آيد.

 

دزد عروسک‌ها


به‌عنوان يک نمونه قابل استناد از يک داستان فانتزي تمام عيار، مي‌توان از فيلم سينمايي «دزد عروسک‌ها» به کارگرداني «محمدرضا هنرمند» نام برد که در سال 1368 در سينماهاي کشور نمايش داده شد و به‌عنوان يک کودک اين شانس را داشتم که اين اثر خيال‌انگيز را روي پرده سينما مشاهده کنم. تصويرسازي بي‌نقص محمدرضا هنرمند از يک دنياي کودکانه که با حجم قابل توجهي از عناصر خيال‌انگيز جلا داده شده بود، پس از گذشت بيش از دو دهه، کماکان از بهترين نمونه‌هاي پرداخت فانتزي در سينماي ايران است که در بستر داستاني آن، کودکاني باهوش و زيرک با کمک نيرو و توان خود به جنگ نيروهاي پليد مي‌روند؛ تجربه‌اي بسيار موفق که متاسفانه نمونه‌اي در سال‌هاي بعد براي آن يافت نمي‌شود.

 

گلنار


فيلم سينمايي گلنار محصول سال 1367 به کارگرداني «کامبوزيا پرتوي» يکي از محبوب‌ترين آثار سينمايي براي کودکان ايراني است که داستان آن در دنيايي خيالي مي‌گذرد. دختربچه‌اي در جنگل گم شده و گرفتار آقا خرسه و همسرش مي‌شود که او را براي انجام کارهاي خانه‌شان پيش خود نگه مي‌دارند. اين فيلم سينمايي که برخي از کودکان ايراني را چندين بار براي تماشا به سينماها کشاند، هنوز هم يکي از برترين نمونه‌هاي فانتزي در هنر و ادبيات کودک به شمار مي‌رود.

 

گربه آوازه خوان


اثر ديگري از «کامبوزيا پرتوي» در سال 1369 که اين بار نيز دنيايي خيال‌انگيز از دوستي دو کودک با چند گربه را به تصوير مي‌کشد. اين فيلم نيز مانند اثر پيشين پرتوي با محوريت کودکاني ساخته شده است که در دنيايي زندگي مي‌کنند که شباهتي به واقعيت ندارد. در فيلم او گربه‌ها حرف مي‌زنند و مانند گروه‌هاي مافيايي براي خودشان، تيم و سرکرده دارند و درکنار دزدي و شرارت به کودکاني که در پي يافتن پدرشان هستند کمک مي‌کنند.

 

سفر جادويي


اين فيلم سينمايي که محصول سال 1369 به کارگرداني «ابوالحسن داوودي» است در زماني ساخته شد که هنوز جلوه‌هاي ويژه رايانه‌اي به هيچ راهي به سينماي ايران نداشتند اما پرداخت روياپردازانه داستان سفر جادويي به قدري منسجم بود که هنوز هم به‌عنوان يک نمونه خوب، قابل تماشا کردن است. اين محصول سينمايي با ماجراهايي مهيج و آموزنده هنوز هم به‌عنوان يک اثر فانتزي در سينماي ايران مطرح است و باز هم جاي تعجب دارد که نمونه‌اي از آن در سال‌هاي بعد ديده نمي‌شود. وقتي نمونه‌هاي متاخر آثار فانتزي در سينماي کشور در اين حد انگشت شمار هستند بايد اعتراف کنيم که از داشتن يکي از بهترين و پرکاربردترين گونه‌هاي سينمايي در کشور محروم هستيم. در سال‌هاي اخير نمونه‌هايي مثل «13 گربه روي شيرواني» بيشتر شبيه شوخي بودند تا فانتزي، اثري مثل «دشت تاران» هم که جدي گرفته نشد و اگر کمي درباره اثر دنياي فانتزي ادبيات و سينماي جهان بر کودک و نوجوان ايراني تامل کنيم و با نگاهي به اطرافيان خود بفهميم که اين گونه چه نوع کارکرد و عرضه و تقاضايي دارد افسوس مي‌خوريم که چرا دنياي ما اين قدر از فانتزي بي‌بهره است و صرفا حکم مصرف کننده براي آثار بيگانه را دارد.

نظرات کاربران
کد امنیتی
پربازدیدتریـــن ها
محرمانه مستقیم

9 سال و ۳۶۴ روز!

٩٥/٠٩/١٨
ذهن زیبا

ذهن زیبا

٩٥/٠٩/١٨
روایت‌هایی از هفت‌خان خواستگاری‌های امروزی به بهانه شروع فصل خواستگاری‌ها

از خواستگاری تا ازدواج راه درازی ا‌ست!

٩٥/٠٩/١٨
تولدنـوشت‌های اینستاگرامی سه نسل از جیمی‌ها به مناسـبت 19 آذر 10 سالگی جیم

دهه دومی شدیم:)

٩٥/٠٩/١٨
فتوچاپ

فتوچاپ

٩٥/٠٩/١٨
مینی‌ها

مینی پیشنهاد

٩٥/٠٩/١٨
فيلمى كه تكليفش نه با خودش مشخص است نه با ما

فيلم‌ هِنسى!

٩٥/٠٩/١٨
#شگرد_خفن

زنده و مستقیم این‌جا اینستاگرام است!

٩٥/٠٩/١٨
وقتی که یک پای فرهنگ تعطیلی می‌لنگد

تعطیلیِ تعطیلات

٩٥/٠٩/١٨
برای اولین بار رونمایی از راهنمای اصطلاحات جلسه موضوع ویژه

از همش نزن تا خیارشورکنار جوجه!

٩٥/٠٩/١٨
تلگجیم

تلگجیم

٩٥/٠٩/١٨
حکایت هفته

اندر حکایت خراب کردن دیوار و مریدان

٩٥/٠٩/١٨
مینیمال

زن زندگی/مرد زندگی باس چی داشته باشه؟

٩٥/٠٩/١٨
درباره مردانگی دختر شطرنج باز کشورمان که حسابی در رسانه‌های جهان ترکاند!

دختری از جنس آقا تختی!

٩٥/٠٩/١٨
نگاهی به تعطیلات رسمی ایران و دیگر کشورهای توسعه یافته دنیا

این همه تعطیلی چندتا لایک داره؟!

٩٥/٠٩/١٨
پیشنهاد جیم برای تاسیس یک وزارت خانه جدید:

وزارت تعطیلات حواسش به همه شنبه‌ها هست

٩٥/٠٩/١٨
گفت‌وگو با دکتر علی چِشُمی عضو هیئت علمی اقتصاد دانشگاه فردوسی

تعطیلات آفت هست ولی نه برای اقتصاد فعلی ما!

٩٥/٠٩/١٨
پایان‌نامه

خاموش کردن آتش در مشهد با تی!

٩٥/٠٩/١٨

یهویی شد دیگه

٩٥/٠٩/١٨
#شگرد_خفن

خلاق‌های اینستاگرامی

٩٥/٠٩/١٨