خورشيد پشت ماه پنهان نمي‌ماند
نگاهي کوتاه به رصد يک خورشيد گرفتگي

خورشيد پشت ماه پنهان نمي‌ماند

نویسنده : مریم ملی

در حالي که تا چند لحظه قبل آسمان صاف و هوا آفتابي بوده است، ناگهان در لحظه‌اي کوتاه همه جا تاريک ‌مي‌شود، چراغ‌هاي خودکار توي خيابان‌ها روشن ‌مي‌شوند و ماشين‌هاي توي جاده‌ها هم چراغ‌هاي‌شان را روشن ‌مي‌کنند، پرنده‌ها و خيلي از جانوران به لانه‌هاي‌شان ‌مي‌روند. سکوت عجيبي که از جنس سکوت‌هاي نيمه شب است همه جا را فرا ‌مي‌گيرد. کسوف ‌مي‌تواند از دريچه دوربين يک عکاس، سوژه‌اي زيبا؛ از ديد يک منجم حرفه‌اي، موضوعي علمي ‌و قابل بررسي؛ از ديد يک ناظر علاقه مند به آسمان، يک پديده سحر انگيز و عجيب و براي کساني که به آسمان بالاي سرشان توجهي ندارند تلنگري باشد تا وقتي در يک روز آفتابي سرگرم روزمرگي‌هاي‌شان هستند يک دفعه آسمان تاريک را تجربه کنند و به ياد طبيعت بالاي سرشان بيفتند!

ماجراي يک کسوف

در واقع ما زميني‌ها خيلي خوش شانس هستيم، چون ماه و خورشيد، قطر زاويه‌اي تقريبا نزديک به هم دارند و بنا براين ماه ‌مي‌تواند خورشيد را بپوشاند و يک نمايش ديدني براي اهالي زمين برپا کند. با اين که قطر خورشيد 400بار بزرگتر از قطر ماه و 400 مرتبه هم از آن دورتر است اما قطر زاويه‌اي هر دو از زمين، نيم درجه است. کسوف قسمت‌هايي از کره زمين، قرص ماه بخش‌ها يا تمام قرص خورشيد را ‌مي‌پوشاند و اين تنها زماني اتفاق ‌مي‌افتد که به ترتيب زمين و ماه و خورشيد در يک خط راست قرار گيرند. اين پديده هميشه در ابتداي ماه يعني در زمان ماه نو رخ ‌مي‌دهد، اما اين سوال معمولا براي خيلي‌ها پيش ‌مي‌آيد که چرا هر ماه، ما شاهد يک خورشيد گرفتگي نيستيم؟ اگر اين را بدانيم که صفحه مداري گردش ماه به دور زمين با صفحه مداري گردش زمين به دور خورشيد يکسان نيست و کمي ‌انحراف دارد ديگر معما آسان ‌مي‌شود. چون همين انحراف باعث ‌مي‌شود که در بيشتر ماه‌هاي سال، ماه از بالا يا پايين قرص خورشيد بگذرد و فقط 2 يا 3 بار در سال ماه بتواند به اندازه کافي به خط واصل بين زمين و خورشيد نزديک شود و ما شاهد يک خورشيد گرفتگي باشيم. گرفت خورشيد انواع مختلفي دارد که با توجه به نوع گرفت، منجم‌ها براي هرکدام برنامه‌ريزي خاصي دارند و رصد هر نوع گرفت، خروجي علمي ‌متفاوتي ‌مي‌تواند داشته باشد. انواع آن شامل حلقوي، کلي، جزئي و مرکب است. در خورشيد گرفتگي کلي که حدودا هر يک سال و نيم يک بار رخ ‌مي‌دهد، اندازه ظاهري ماه کمي ‌بزرگتر از اندازه ظاهري خورشيد است. يعني در مکان‌هايي از کره زمين که به خط واصل مرکز خورشيد و مرکز ماه نزديک‌اند تمام سطح خورشيد توسط روي تاريک ماه پوشيده ‌مي‌شود. بهترين حالت يک کسوف همين نوع کلي است که در آن ‌مي‌شود جو خورشيد را ديد. با توجه به مکان ناظر، شايد براي هرکس فقط يک بار در طول عمرش فرصت ديدن يک کسوف کلي پيش بيايد. خورشيد گرفتگي جزئي هم در مکان‌هايي که از مسير اصلي کسوف کلي دور هستند اتفاق ‌مي‌افتد.(روي تاريک ماه فقط بخشي از خورشيد را ‌مي‌پوشاند.) در کسوف حلقوي اندازه ظاهري ماه کوچکتر از اندازه ظاهري خورشيد به نظر ‌مي‌رسد، در مکان‌هايي از زمين که به خط واصل مرکز خورشيد و مرکز ماه نزديک باشد خورشيد به شکل يک حلقه که وسط آن کاملا تاريک است ديده ‌مي‌شودکه يکي اززيباترين انواع کسوف است. در حالت مرکب هم در بعضي از قسمت‌هاي زمين، گرفت به شکل حلقوي و دربعضي نقاط هم کلي ديده ‌مي‌شود که نادرتر از بقيه هم هست.

چه‌طور به خورشيد نگاه کنيم؟

براي ديدن خورشيد در لحظه گرفت روش‌هاي مختلفي وجود دارد، از روش‌هاي خيلي ساده و کم هزينه بگيريد تا روش‌هاي حرفه‌اي‌تر و همراه با ابزار رصدي. اگر وقت نداريد براي ديدن يک خورشيد گرفتگي برنامه‌ريزي کنيد و اگر فقط ‌مي‌خواهيد بدانيد بالاي سرتان چه خبر است، ‌مي‌توانيد به درختان و برگ‌هاي‌شان نگاه کنيد(!) تصاوير سوزني شکل خورشيد گرفتگي جزئي را ‌مي‌شود در سايه‌هاي درختان و در بين برگ‌ها و شاخه‌ها مشاهده کرد. اين اتفاق جالب درست قبل از کامل شدن گرفت، ‌مي‌افتد. يعني وقتي هنوز باقي مانده پرتوهاي نور خورشيد، هلال‌هاي نازکي از نور را زير درخت و روي زمين ايجاد ‌مي‌کند. اگر دوست داريد مراحل گرفت را ببينيد، از روش معروف جعبه تاريک استفاده کنيد. هر علاقه مند به نجوم حتما اين جعبه را خوب ‌مي‌شناسد. مکعب مستطيلي که به راحتي ‌مي‌توانيد بسازيد و در يکي از ضلع‌هاي آن سوراخي ايجاد کنيد (در حد چند ميلي متر) و ضلع ديگر هم به اندازه‌اي باشد که سرتان در آن قرار بگيرد. اين طوري تصوير قرص خورشيد را ‌مي‌توانيد هر لحظه به صورت غير مستقيم ببينيد. يادمان باشد که تحت هيچ شرايطي نبايد به‌طور مستقيم به خورشيد نگاه کرد حتي در زمان گرفت هم که خيال ‌مي‌کنيد از نور خورشيد کاسته شده، نگاه مستقيم به آن ‌مي‌تواند صدمه‌هاي جدي به چشم بزند. لطفا اگر چشم‌هاي‌تان را دوست داريد، کلا بي خيال فيلم‌هاي راديولوژي، نوارسياه داخل فلاپي ديسک و... شويد. اگر مي‌خواهيد با چشم خودتان به خورشيد نگاه کنيد و از روش‌هاي غير مستقيم استفاده نکنيد، ‌مي‌توانيد از عينک‌هاي مخصوص اين کار که در مراکز نجو‌مي‌به فروش ‌مي‌رسد تهيه کنيد و با خيال راحت به خورشيد نگاه کنيد. اگر هم قصد داريد که يک رصد کامل را تجربه کنيد ‌مي‌توانيد با گروه‌هاي مختلف که براي رصد کسوف برنامه‌ريزي ‌مي‌کنند همراه شويد و در يک رصد عمو‌مي‌ و با کمک تلسکوپ‌هايي که به فيلتر‌هاي مخصوص مجهز شده اند خورشيد را درست و حسابي ببينيد.

نور کمتر، فرصت بهتر

خورشيد گرفتگي براي منجم‌ها فرصت گران بهايي است که بخش‌هاي کم نورتر خورشيد و لايه‌هاي خارجي جو، شامل تاج و فام سپهر را بررسي کنند. مدت‌ها قبل از هر گرفتگي برنامه‌ريزي‌هاي دقيق صورت ‌مي‌گيرد تا چندين هيئت در مسير گرفت مستقر شوند. با پديدار شدن ستاره‌ها در آسمان ‌مي‌توان انحناي فضا –زمان را اندازه‌گيري کرد. يکي ديگر از خروجي‌هاي علمي ‌مي‌خورشيد گرفتگي محاسبه زمان تماس اول ماه با خورشيد است که به کمک آن ‌مي‌شود به جزئيات در حرکت مداري ماه و زمين پي برد. در ستون کناري ‌مي‌توانيد با مراحل رصد خورشيد گرفتگي بيشتر آشنا شويد و براي يک رصد، برنامه‌ريزي کنيد.

نظرات کاربران
کد امنیتی