قايم باشک ازنوع ستاره‌اي
مروري بر پديده اختفاي نجومي

قايم باشک ازنوع ستاره‌اي

نویسنده : مریم ملی

چند وقتي است که فوت‌وفن نجومي نداشته‌ايم! اميدوارم اين صفحه را از ياد نبرده باشيد چون قرار است دوباره به سراغ آسمان و پديده‌هاي سحر انگيزش برويم. تا حالا براي‌تان از صورت‌هاي فلکي و اجرام آسماني و پيدا کردن و تشخيص‌شان در آسمان گفتيم. قصد داشتيم در پرونده اول که نامش رصد آسمان با چشم‌هاي خودمان بود بخشي از آن چيزهايي که مي‌توانيد با چشم در آسمان پيدا کنيد را معرفي کنيم و روش آن را هم بگوييم. در کنار هر مطلب هم، اطلاعات مقدماتي براي خريد ابزار رصدي و يا معرفي انواع آن و مکان‌هاي مناسب براي رصد توسط کارشناس گفته شد. حالا مي‌خواهيم در پرونده دوم، چند تا از مهارت‌هاي رصدي که در نجوم آماتور هم خيلي جذاب است و هم مي‌تواند در صورت داشتن دقت زياد، خروجي علمي داشته باشد را براي‌تان معرفي کنيم. در شماره‌هاي بعدي هم قرار است از يک مهماني علمي نجومي که هر ماه در شهر خودمان با عنوان باشگاه نجوم برگزار مي‌شود بيشتر حرف بزنيم.

پيدا و پنهان يک ستاره

مي‌خواهم از يک پديده رويا گونه براي‌تان بنويسم. تصور کنيد در حال نگاه کردن به آسمان هستيد و يک ستاره پرنور را مي‌بينيد که ناگهان محو مي‌شود و يا در منظره‌اي ديگر، ستاره‌اي را مي‌بينيد که کوه‌ها و دشت‌هاي ماه را در مي‌نوردد و در پشت آن پنهان مي‌شود و بعد از مدتي دوباره از طرفي ديگر پيدا مي‌شود. يک بازي قايم باشک از نوع ستاره‌اي! البته منظره‌هايي که گفتم شبيه يک رويا هست اما رويا نيست. شما مي‌توانيد اين اتفاق را با يک دوربين دوچشمي يا تلسکوپ ببينيد. به اين اتفاق در نجوم اختفا مي‌گويند. وقتي يک جرم آسماني دور توسط يک جرم آسماني نزديک پوشيده شود، اين پديده رخ مي‌دهد.يعني جرم آسماني از مقابل يک جرم ديگر عبور کرده و باعث پنهان شدن آن در پشت خود شده است. البته لازم نيست که تمام جسم در پشت ديگري مخفي شود. يک پديده آشنا وجود دارد که همه ما به خوبي مي‌شناسيمش و نمونه‌اي از اختفاست. خورشيد گرفتگي! در خورشيد گرفتگي، قرص خورشيد توسط سايه قرص ماه پوشيده مي‌شود. جالب‌ترين اختفاها زماني رخ مي‌دهند که لبه شرقي ماه قبل از اين که ماه کامل باشد روي جسمي را مي‌پوشاند. در اين حالت لبه ماه تاريک است و مشاهده پديده اختفا در حالي که نور ضعيف بازتابي از سطح ماه زمين را مقداري روشن کرده باشد خيلي ديدني است. براي اين که بدانيد اختفا پديده عجيب و غريبي نيست بايد بگويم در طي يک سال، ماه مي‌تواند، حدودا 4000ستاره در قدرت ديد تلسکوپ‌هاي آماتوري را بپوشاند. يعني اين اتفاق خيلي هم نادر نيست اما با توجه به موقعيت مکاني و رصدي ما تعداد خيلي خيلي کمي از آن‌ها را مي‌توانيم ببينيم. اختفاها انواع مختلفي دارند. اختفاهايي که با ماه اتفاق مي‌افتند به دو دسته کلي و خراشان تقسيم مي‌شوند. در اختفاي کلي، ستاره مي‌تواند پس از طي مسيري ظاهري در پشت ماه، ناگهان روي لبه، ماه ظاهر شود و يا اين که روي لبه ماه از ديد ما خارج شده و پشت ماه برود. در مورد اول، ستاره ظاهر مي‌شود و در مورد دوم ستاره ناپديد مي‌شود. در رصد يک اختفا، مشاهده تماس‌هاي ورودي و خروجي (لحظه تماس ستاره با لبه ماه) از نيمه تاريک ماه معمولا راحت‌تر است چون هم لبه ماه را با هم در ميدان ديد خود داريد و مي‌توانيد مراقب لحظه اختفا هم باشيد. البته اين را هم بگويم که در نيمه اول ماه قمري تماس‌هاي ورودي با نيمه تاريک ماه رخ مي‌دهند و در نيمه دوم ماه قمري تماس‌هاي خروجي با نيمه روشن ماه. بيش ترين مدت زماني که براي ورود و خروج يک ستاره در اختفاي با ماه وجود دارد 50دقيقه است و اين به دليل آن است که ماه قطر خود را در هر 50 دقيقه طي مي‌کند.

ستاره ماه نورد

اختفاي با ماه حالت ديگري هم دارد که به آن خراشان مي‌گويند که البته حالت خاصي نيست بلکه همان زمان که اختفاي کلي در حال رخ دادن است در لبه‌هاي مسير اختفا در بازه چند کيلومتري، مي شود آن را به صورت خراشان ديد. يک پديده منحصر به فرد نجومي! اتفاقي که در اين حال مي‌افتد خيلي ساده است. ماه با حرکت خود به دور زمين از لبه با ستاره مماس مي‌شود و اگر اين پديده را با تلسکوپ ببينيم، به نظر مي‌رسد که ستاره دارد از کوه‌هاي روي سطح لبه ماه عبور مي‌کند يا اين که دارد ماه‌نوردي مي‌کند(!) اين نوع اختفا معمولا در نزديکي قطب‌هاي ماه ديده مي‌شود. در نجوم آماتوري اختفاي خراشان خيلي اهميت دارد با تحليل اطلاعات مربوط به آن مي‌توان از قطب‌هاي ماه نقشه‌هاي دقيق تهيه کرد. البته در سطح‌هاي پيشرفته‌تر پروژه‌هاي نجوم آماتوري گروهي وجود دارد که گروه‌هاي مختلف اطلاعات رصدي را از سراسر کره‌زمين جمع آوري مي‌کنند و آن را به نتيجه مي‌رسانند. هر چه قدر که گزارش‌ها بيشتر باشد تحليل‌ها هم مفيدتر خواهد بود. به همين خاطر است که انجمن بين‌المللي زمان سنجي اختفاها افراد تازه کار و آماتور را براي شرکت در اين زمينه خيلي تشويق مي‌کند. دسته ديگر اختفاها شامل اختفاهاي سيارکي هستند که در مقايسه با اختفاي با ماه نادر هستند و مي‌توانند اطلاعات علمي بيشتري براي ما داشته باشند. در اختفاي سيارکي شما شاهد هستيد که يک ستاره ناگهان خاموش مي‌شود و اين به خاطر عبور سيارک از جلوي آن است. اختفاهاي سيارکي که بيش تر از 4 ثانيه طول بکشند براي رصد مناسب هستند. براي اين‌که بتوانيد يک اختفا را مشاهده و زمان سنجي کنيد اطلاعات مقدماتي لازم است که مي‌توانيد آن را در ستون کناري که توسط عضو انجمن اختفاي خاورميانه نوشته شده، بخوانيد.

نظرات کاربران
کد امنیتی