کم ‌گوي و‌گزيده‌ گوي چون در
نگاهي به رباعي در گذشته و حال شعر فارسي

کم ‌گوي و‌گزيده‌ گوي چون در

نویسنده :

اعظم عامل نيک

آن طور که در تاريخ آمده است ظاهرا اولين رباعي را «رودکي» سروده است. اما بزرگ‌ترين و مشهورترين رباعي‌سراي فارسي جناب «خيام» مي‌باشد که انديشه‌هاي فلسفي‌اش را به شکلي زيبا در رباعي بيان کرده است. چند سالي است که رباعي دوباره در شعر فارسي طرف‌داران زيادي پيدا کرده است. شاعران خوبي مانند «جليل صفربيگي» رباعي‌هاي زيبا و متفاوتي را به مخاطب فارسي اهدا کرده‌اند. 28 ارديبهشت روز بزرگداشت خيام بود به همين بهانه به سراغ رباعي‌هاي ديروز و امروز رفته‌ايم.
رباعي ديروز

*مي‌گويند رباعي قديمي‌ترين و اصيل‌ترين قالب شعر فارسي است. اين قالب شعري پس از اسلام در ايران رواج يافته است. رباعي از نظر فرمي بسيار منعطف و موجز است. دو بيت (4 مصرع) که مصرع‌هاي اول، دوم و چهارم هم قافيه هستند. البته اين مدل مرسومش است، گاه مي‌شود که هر 4 مصرع هم قافيه هستند. نمي‌دانم چه‌قدر با «وزن» در شعر فارسي آشنا هستيد، يکي از دلايل موزون بودن و خوشايند بودن رباعي که شما گاه خيلي با بعضي‌هايش حال مي‌کنيد به خاطر انعطاف‌پذيري اين قالب در وزن است. رباعي داراي 18 نوع فرم وزني است که اين عدد نسبت به «دوبيتي» که تنها در يک وزن گفته مي‌شود قابل توجه است. بداهه‌سرايي و خلاقيت در لحظه، از ويژگي‌هاي رباعي است. قالب رباعي در بين شاعران از قالب‌هاي ديگر کمتر استفاده شده است. انگار شاعران هرگاه قصد تفنن و بداهه‌گويي داشتند از رباعي استفاده کرده‌اند.

رباعي برخلاف دوبيتي که بيشتر براي بيان احساسات عاطفي به کار مي‌رفته است، قالبي است که از طرف شاعران براي بيان فکرهاي عميق و فلسفي انتخاب شده است. در اين مورد مي‌شود از خيام نام برد که حتما بيشتر شما چند بيتي از رباعي‌هاي فلسفي او را خوانده و شنيده‌ايد. به‌خاطر اين ويژگي، صوفيان و عارفان نيز به رباعي توجه زيادي نشان داده‌اند. همان‌طور که «ابوسعيد ابوالخير»، «سنايي»، «مولوي» و «عطار» براي بيان تفکرات عارفانه و صوفيانه به سراغ رباعي رفته‌اند.

«بيدل دهلوي» در سبک «هندي» شاعري است که بيشترين رباعي فارسي (4 هزار و800 رباعي) را دارد. رباعيات او بيشتر داراي نکات توحيدي هستند. در هر حال رباعي در گذشته گاه حضوري فلسفي و دروني دارد (خيام) و گاه عارفانه و صوفيانه است (مولوي، سنايي، عطار، ابوسعيد) البته در مواردي ابيات عاشقانه هم ديده مي‌شود مانند رباعياتي که «رودکي» سروده است. بيشتر رباعي‌ها در شعر فارسي به صورت ضرب‌المثل در بين مردم کوچه و بازار استفاده مي‌شوند.
رباعي امروز

*در چند دهه معاصر به‌ويژه پس از تغييراتي که «نيما» در شعر فارسي ايجاد کرد و همين طور پس از انقلاب، شاعران توجهي دوباره به قالب رباعي نشان دادند. در اين بازگشت دوباره، رباعي معاصر همچنان در فرم و قالب رباعي کلاسيک سروده مي‌شود اما از نظر محتوا و مفاهيمي که شاعر به بيان‌شان مي‌پردازد، تغييراتي ديده مي‌شود. بيشتر شاعران پيرو نيما در پي آن بودند که بيهوده از کلمات استفاده نکنند و تا مي‌توانند در کوتاه‌ترين فرم حرفشان را بگويند. به همين خاطر به همه گونه‌هاي کوتاه شعر فارسي توجه شد. پس از انقلاب شاعران با آن‌که به شعر کلاسيک توجه داشتند اما باز هم در بيشتر موارد به سراغ قالب‌هاي کوتاهي مانند رباعي رفتند تا تحرک و پويايي را که در جامعه ايجاد شده بود نشان دهند.

مخاطب امروزي وقت اندکي براي پرداختن به علاقه‌هايش دارد و دوست دارد هر چه زودتر و کوتاه‌تر به مقصودش برسد. رواج داستان‌هاي کوتاه و ميني‌ماليسم در همه بخش‌هاي هنري اين ويژگي را به خوبي نشان مي‌دهد. رباعي امروز وارد جزئيات زندگي مردم شده است و به بيان بسياري از مسائل اجتماعي مي‌پردازد. در گذشته شاعران هنگام گفتن رباعي تنها به بيان حالت‌ها و انديشه‌هاي خود فکر مي‌کردند، در حالي که امروزه شاعران رباعي‌سرا به بيان دغدغه‌هاي مخاطب مي‌پردازند و حتي ذائقه امروزي او را در نظر مي‌گيرند. استفاده از زبان طنز، تصويرپردازي شاعرانه، مشارکت مخاطب در روند معنايي شعر و نوآوري‌هايي که در فرم و زبان رباعي امروز ديده مي‌شود، اين رويکرد جديد را در رباعي به خوبي نشان مي‌دهد.
چند نمونه از رباعي هاي معاصر

لب تشنه‌ام، از سپيده آبم بدهيد

جامي ز زلال آفتابم بدهيد

من پرسش سوزان حسينم، ياران!

با حنجره عشق جوابم بدهيد

***

اي دست تو سازنده دل‌هاي بزرگ

اي عشق! نوازنده دل‌هاي بزرگ

من منتظرم تو را که تشريف غمت

زخمي است برازنده دل‌هاي بزرگ

سيدحسن حسيني

در حيرتم از اين همه تعجيل شما

از اين همه صبر و طول و تفصيل شما

ما خير نديده‌ايم از سال قديم

اين سال جديد نيز تحويل شما

***

از پيش خودت به چاه ما را نفرست

با اين سر بي‌کلاه ما را نفرست

لطفي کن و زود کار را يکسره کن

دنبال نخود سياه ما را نفرست

جليل صفربيگي

از دفتر سرنوشت من را خط زد

سيبي شد و از بهشت من را خط زد

تقدير به عشقمان حسادت مي‌کرد

هرجا که تو را نوشت، من را خط زد

نغمه مستشار نظامي

سرماي تن تگرگ را مي‌فهمم

سنگيني دست مرگ را مي‌فهمم

چون اشک ز چشم شاخه‌اي مي‌افتم

من برگم، درد برگ را مي‌فهمم

حميدرضا شکارسري

مي‌گفت که فکر عاقبت بايد کرد

انديشه روز آخرت بايد کرد

گفتم به زبان ساده‌تر در هر کار

با عشق صلاح و مشورت بايد کرد

حسين گلچين

نظرات کاربران
کد امنیتی
پربازدیدتریـــن ها
محرمانه مستقیم

9 سال و ۳۶۴ روز!

٩٥/٠٩/١٨
ذهن زیبا

ذهن زیبا

٩٥/٠٩/١٨
روایت‌هایی از هفت‌خان خواستگاری‌های امروزی به بهانه شروع فصل خواستگاری‌ها

از خواستگاری تا ازدواج راه درازی ا‌ست!

٩٥/٠٩/١٨
تولدنـوشت‌های اینستاگرامی سه نسل از جیمی‌ها به مناسـبت 19 آذر 10 سالگی جیم

دهه دومی شدیم:)

٩٥/٠٩/١٨
فتوچاپ

فتوچاپ

٩٥/٠٩/١٨
#شگرد_خفن

زنده و مستقیم این‌جا اینستاگرام است!

٩٥/٠٩/١٨
مینی‌ها

مینی پیشنهاد

٩٥/٠٩/١٨
فيلمى كه تكليفش نه با خودش مشخص است نه با ما

فيلم‌ هِنسى!

٩٥/٠٩/١٨
تلگجیم

تلگجیم

٩٥/٠٩/١٨
حکایت هفته

اندر حکایت خراب کردن دیوار و مریدان

٩٥/٠٩/١٨
برای اولین بار رونمایی از راهنمای اصطلاحات جلسه موضوع ویژه

از همش نزن تا خیارشورکنار جوجه!

٩٥/٠٩/١٨
وقتی که یک پای فرهنگ تعطیلی می‌لنگد

تعطیلیِ تعطیلات

٩٥/٠٩/١٨

یهویی شد دیگه

٩٥/٠٩/١٨
مینیمال

زن زندگی/مرد زندگی باس چی داشته باشه؟

٩٥/٠٩/١٨
درباره مردانگی دختر شطرنج باز کشورمان که حسابی در رسانه‌های جهان ترکاند!

دختری از جنس آقا تختی!

٩٥/٠٩/١٨
درباره تعطیلات و فرهنگ تعطیلی به بهانه احتمال اضافه شدن یک روز تعطیل دیگر به تقویم کشور از سال آینده

فیتیله چندتا تعطیله؟!

٩٥/٠٩/١٨
نگاهی به تعطیلات رسمی ایران و دیگر کشورهای توسعه یافته دنیا

این همه تعطیلی چندتا لایک داره؟!

٩٥/٠٩/١٨
پیشنهاد جیم برای تاسیس یک وزارت خانه جدید:

وزارت تعطیلات حواسش به همه شنبه‌ها هست

٩٥/٠٩/١٨
گفت‌وگو با دکتر علی چِشُمی عضو هیئت علمی اقتصاد دانشگاه فردوسی

تعطیلات آفت هست ولی نه برای اقتصاد فعلی ما!

٩٥/٠٩/١٨
گپی با قربان محمدپور کارگردان سلام بمبئی که فیلمش رکورد فروش در روز اول اکران را زد

سینمای من جشنواره‌ای نیست، برای مردم است

٩٥/٠٩/١٨