ابتذال، مستهجن و چند سوءتفاهم دیگر...
این روزها فیلم‌‌های زیادی با برچسب ابتذال از چرخه نقد حذف می‌‌شوند؛ اما ابتذال چیست؟

ابتذال، مستهجن و چند سوءتفاهم دیگر...

نویسنده : محمدناصر حق خواه

 «فیلم‌‌های این روزها که بیشتر مبتذل‌‌اند. ابتذال واقعا به همه جای سینمای ایران نفوذ کرده است. شوخی‌‌های بسیار مستهجنی در این فیلم وجود دارد. کمدی‌‌ها که کلا شوخی‌‌های جنسی و مبتذل دارند و بی‌‌ارزش و سطحی‌‌اند.» این‌‌ها گزاره‌‌هایی است که در چند سال اخیر از منتقدان و اهالی حرفه‌‌ای سینما تا کامنت‌‌گذاران حرفه‌‌ای و سینمانابلد و آدم‌‌هایی که چندین سال است رنگ سینما را ندیده‌‌اند زیاد می‌‌شنویم. از نظر خیلی‌‌ها نثار کردن واژه مبتذل و سطحی و جنسی و مستهجن و امثال این‌‌ها نه تنها بدون پژوهیدن در فیلم‌‌ و جزئیاتش کار درستی است بلکه یک وظیفه است برای هشدار دادن درباره این‌‌که بعضی فیلم‌‌ها را اصلا نباید دید. نزدیک‌‌ترین مثال برای این اظهار نظرها توقیف ناگهانی و پس از یک ماه اکران سراسری و 23 میلیارد فروش فیلم «رحمان 1400» است. فیلمی که از روز اول با این جور صفات رو به رو بود و بعد از توقیف هم عده‌‌ای با استفاده از همین توصیفات آن را اثری بی‌‌ارزش می‌‌خواندند که توقیف حقش بوده است. در این مطلب اما سه یادداشت درباره سه سوء تفاهم بزرگ داریم؛ سوءتفاهم‌‌هایی که به شرط حل شدن در نگاه و اظهار نظرهای بعدی ما تفاوت‌‌هایی ایجاد خواهد کرد.

 

سوء تفاهم اول: 

این ابتذال که گفتی یعنی چه؟

اگر از پایه بخواهیم با مفهوم ابتذال آشنا شویم طبعا باید لغت‌نامه را باز کنیم و در باب معنی ابتذال این‌طور بخوانیم: 

(اِ تِ) [ ع . ] 1 - (مص م .) بسیار به کار بردن چیزی تا اندازه‌ای که از ارزش آن بکاهد. 

2 - (اِمص .) بی‌ارزشی، پستی 

در حوزه لفظی، معنی ابتذال همین‌‌ها ست که خواندیم. اما اصطلاح ابتذال در تولیدات فرهنگی، قبل از این همه دستمالی شدن و سر هر کوی و برزن به کار رفتن، به معنی اثری بدون فکر مستحکم و معقول در پس ایده و محتوا و همچنین نازل و کم کیفیت در ساخت و پرداخت بود که نه مخاطب خاص را راضی می‌‌کرد  و نه  مخاطب عام را خوشحال.

تشخیص مبتذل بودن یا نبودن هم با نشستن و حرف زدن کارشناسان درباره درون‌مایه اثر و منطق حرفی که بیان می‌‌کند و سپس چارچوب ارائه اثر و کم و کیف تولید آن و با استدلال و دیالوگ، انجام می‌‌شود. این‌‌ها همه آن چیزی است که چند وقتی است انجام نمی‌‌شود و همه آثاری که یک فرد یا جریان به درستی یا نادرستی آن را مهم و مفید نمی‌‌دانند با خوردن مهر ابتدال حذف می‌‌شوند. این حذف شدن بدون نقد و تحلیل یک آفت بزرگ دارد. وقتی درباره اثری حرف نمی‌‌زنیم و با مهر ابتذال قلع و قمعش می‌‌کنیم؛ برای سازندگان این اثر حاشیه امن مظلوم‌نمایی و البته گردن‌‌کشی به وجود می‌‌آید که تا حرف از ابتذال‌‌شان می‌‌شود بگویند: «یک نفر بیاید و بگوید که کجای اثر ما مبتذل است؛ می‌‌بینید که هیچ کس نیست؟ پس اثر ما هم مبتذل نیست و چون با استقبال رو‌به‌رو‌ست   عده‌‌ای چشم دیدن آن را ندارند.» از آن سو هم مخاطبانی که هیچ وقت توجیه نشده‌‌اند که چرا یک اثر را مبتذل می‌گویند و با تماشای چنین آثاری لذت هم می‌‌برند به این نوع تعریف از فیلم‌‌ها بی‌‌حس می‌‌شوند و با شنیدن واژه مبتذل اتفاقا خود را برای تماشای اثری سرگرم کننده آماده می‌‌کنند! اما حالا از معنی و طرز بیان ابتذال که بگذریم؛ آیا  همه کمدی‌‌هایی که می‌‌بینیم مبتذل‌هستند؟ آیا فقط کمدی‌‌ها مبتذل‌هستند؟  

 

سوء تفاهم دوم: سرگرمی یا ابتذال؟

در جواب آن عده‌‌ که بی استدلال، آثار مختلف را مستهجن و مبتذل می‌‌نامند؛ عده‌‌ای هم از سلاح سرگرمی برای مقابله استفاده می‌‌کنند و آثارشان را سرگرمی‌‌ساز لقب می‌‌دهند و آن را با فیلم‌‌های پرفروش هالیوودی مقایسه می‌‌کنند و می‌‌گویند همان‌‌طور که فیلم‌‌های تجاری در هالیوود خوب می‌فروشد ما هم به عنوان تجاری‌‌سازان ایرانی حق‌‌مان است که زیاد بفروشیم. اما این استدلال به اندازه همان بی‌‌استدلالی اول غیر منطقی است.  چون آثار سرگرمی‌‌ساز هالیوودی همه کمدی نیستند و کلی فیلم اکشن و علمی تخیلی و درام‌‌های پلیسی با هزینه‌‌های سرسام‌آور تولید می‌‌شود که طبیعتا زیاد هم می‌‌فروشند؛ فیلم‌‌های کمدی هم با ایده‌‌های نو و فیلم‌‌نامه‌‌های اصولی و شخصیت‌‌پردازی و بازی‌‌های متفاوت روی پرده می‌‌روند. یعنی مثل سینمای ما نیست که فیلم سرگرم‌کننده و تجاری مساوی با کمدی باشد و کمدی هم مساوی با چند الگوی ثابت که مثلا دو مرد ایرانی به خارج از کشور سفر می‌‌کنند و با استفاده از این تفاوت فرهنگی و حضور یک خانم بی‌‌حجاب خنده گرفته می‌‌شود؛ یا دو مرد خلاف‌‌کار پایین شهری که با یک مرد متدین و مذهبی همراه می‌‌شوند و از خلال تعارض‌‌های این شخصیت‌‌ها باید لحظات کمدی را پیدا کرد!

پس استدلال سرگرمی‌‌سازی هم که سازندگان آثار با کیفیت پایین به آن اشاره می‌‌کنند منتفی است. اما اثر مبتذل دقیقا چیست؟

 

سوء تفاهم سوم:

 نه! این‌ها مبتذل نیست

در سوء تفاهم اول این نکته را خواندیم که برای تشخیص مبتذل بودن یک اثر باید پای آن نشست و با منطق سینما درباره فیلم حرف زد و نکته به نکته ضعف‌های آن را بزرگ کرد و پیش چشم آورد تا هم فردی که با کمترین دانش سینمایی دست به فیلم شده رسوا شود و هم مردم با دیدن وخواندن تحلیل‌ها بفهمند که وقتی از ابتذال سخن به میان آورده می‌شود دقیقا به چه معنی است؛ از سویی دیگر حساب دست فیلم‌سازهای دیگر بیاید و بدانند که با یک فیلم‌نامه دم دستی و شوخی‌های دست چندم و بازیگران تکراری و سوپراستارهای قلابی نمی‌توان آدم‌ها را به سینما کشاند.

اما اگر از این راه برتر، که ورود منتقدان به عرصه نقد این فیلم‌هاست، بگذریم؛ ما چه نوع ابتذال‌سنجی به خودمان وصل کنیم تا بفهمیم که اثری مبتذل هست یا نه؟ ابتذال سنج ما می‌تواند کمی معکوس عمل کند. یعنی این‌که بدانیم الزاما آن چیزهایی که فکر می‌کنیم مبتذل هستند یا نیستند و گاهی هم آن چیزهایی که می‌گویند مبتذل نیستندیا هستند! مثلا فقط فیلم‌های کمدی در مظان مبتذل بودن، نیستند؛ فیلم‌های اجتماعی سطح پایین با دغدغه‌های دست چندم مثل طلاق و اعتیاد و فقر و فلاکت که خیلی هم مدعی و پررو هستند از نازل‌ترین کمدی‌ها هم مبتذل‌ترند! خود فیلم‌های کمدی هم فقط با شوخی‌های جنسی نیست که مبتذل می‌شوند؛ چون اصلا آن چیزی که در این فیلم‌ها می‌بینیم شوخی جنسی نیست! شوخی‌هایی که به نوعی به مسائل تابو می‌پردازد اتفاقا بسیار با کلاس و هوشمندانه‌اند که با گذشتن آرام از کنار خط قرمزها هم آن کسانی را که باید بخندند؛ می‌خنداند و هم لازم نیست گوش و چشم کودکی را در مواجهه با این شوخی‌ها گرفت! این چیزی که در سینمای خودمان با آن رو به روییم اما مطرح کردن رو و سطحی مسائل زشت و رکاکت است نه شوخی جنسی! نکته سوم این‌که نقدهای کم‌خطر و غیر گزنده و تیکه انداختن به مسائل و اشخاص سیاسی کم‌‌خطر با این‌که اصلا در چارچوب ابتذال قرارش نمی‌دهند قطعا ابتذال است؛ چون سطح مطالبه‌گری و نقد را به پایین‌ترین و بی‌اثرترین حالت ممکن می‌رساند.

 اصلا به طور خلاصه اگر بخواهیم ابتذال سنج‌مان را فعال و شفاف کنیم؛ کافی است به این فکر کنیم که چه شوخی، چه نقد، چه حرکت و چه فیلمی است که سعی می‌کند ما را با نازل‌ترین و دم دستی‌ترین چیز ممکن سرگرم کند تا کمی آن طرف‌تر را نبینیم؛ همان مبتذل است، دقیقا همان!

نظرات کاربران
کد امنیتی