در دنیای کاهانی ساعت چند است؟
مروری بر کارنامه عبدالرضا کاهانی به بهانه شکست «خانم یایا» در گیشه

در دنیای کاهانی ساعت چند است؟

نویسنده : مرتضی رزمی

مدتی است که فیلم خانم یایا، آخرین ساخته عبدالرضا کاهانی، اکران شده‌است‌‌. اما در این مدت در جلب رضایت مخاطبانش-حتی برخی طرفداران کارگردان- حسابی شکست خورده. کاهانی برای وزارت ارشاد در هر دور‌ه‌ای حریفی چقر و بدبدن بوده‌است‌‌. تقریبا تمام فیلم‌‌های او با حاشیه همراه بوده. او تا کنون 11 اثر سینمایی ساخته است که 5 فیلم از آنها به اکران سراسری نرسیده‌اند. یا برای همیشه توقیف شده‌اند یا خود کاهانی از خیر اکران آن‌ها گذشته و در شبکه نمایش خانگی توزیع‌شان کرده. کاهانی همیشه دست روی سوژه‌‌‌‌هایی می‌گذارد که همان خلاصه داستان دوخطی آن بوی جنجال می‌دهد. توجیه او برای انتخاب سوژه نیز انطباق حرف فیلم با مشکلات جامعه در زمان خودش است. در روز‌های آخر اکران خانم یایا او سری زد‌ه‌ایم به کارنامه سینمایی این کارگردانِ همیشه در حاشیه.

کاهانی از کارگردان‌‌‌‌هایی است که سعی دارد با تیم نسبتا ثابتی کار کند. در بسیاری از فیلم‌های او مهران احمدی یا حبیب رضایی حضور دارند. همسر او، شیما منفرد، بیشتر فیلم‌های او را تدوین کرده‌است‌‌. اما همکاری‌اش با رضا عطاران جدیتر و مهمتر از دیگران بوده. از فیلم اسب حیوان نجیبی است که اولین همکاری این دو بود تا الآن که کاهانی در حال ساخت فیلم «آزاد مثل هوا» است، این دو شخص همیشه با هم کار کرده‌اند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم فیلم‌های کاهانی را به دو دسته پیش از رضا و پس از رضا تقسیم کنیم.

وقتی رضا نبود

اولین فیلم کاهانی که روی پرده رفت «آدم» بود. آدم به طور کامل از فضای شهری فاصله گرفت و در لوکیشنی روستایی در خراسان روایت شد. لهجه محلی خوب و استفاده از بازیگران خراسانی، مانند مهران احمدی و حامد بهداد که سال‌های اول بازیگری‌اش بود، توانست محیطی کاملا باورپذیر بسازد. آدم داستانی نمادگرا دارد و روایت زنی است با بازی مهتاب کرامتی، که به دنبال شخصی به نام آدم است. آدم کسی است که در روستایی به نام عیش‌آباد زندگی میکند. مردم روستای عیش‌آباد هم از راه نوازندگی برای مراسم عروسی روستا‌های اطراف امرار معاش می‌کنند.

فیلم سینمایی آدم

فیلم بعدی که باعث موفقیت و شهرت کاهانی شد فیلم بیست بود. بیست در بازیها، دیالوگ و فضاسازی برای رستوران که لوکیشن اصلی فیلم بود بسیار موفق عمل کرد. بیست شروع خوبی داشت اما داستان به تدریج از قوتش خودش فاصله گرفت. پرویز پرستویی که نقش اول داستان و در حال مرگ بود به تدریج از شخصیتی عصبی و دارای مشکلات روانی به انسانی دوست‌د‌اشتنی و مهربان تبدیل می‌شود. اما دلایل این تغییر که موضع اصلی فیلم بود چندان دقیق روایت نشد. شاید اگر بر جزییات داستان بیشتر دقت می‌شد بیست بهترین فیلم کاهانی و از بهترین‌های تاریخ سینمای ایران می‌شد.

«هیچ» کمدی کاهانی بود. فیلم در فضای خانه‌ای در بخش فقیرنشین تهران است و در بین بخش‌های مختلف واقع‌بینانه و رئال داستان، شخصیتی با توانایی تولید چندبارۀ کلیه وارد می‌شود. این فیلم از پربازیگرترین فیلم‌های کاهانی است که در آن مهدی هاشمی، مرضیه برومند، صابر ابر، نگار جواهریان و چند بازیگر مطرح دیگر بازی می‌کنند. هیچ همان‌طور که از نامش پیداست فیلمی پوچ‌گرایانه است که ناامیدی طبقه فرودست را نشان می‌دهد.

هیچ

وقتی رضا هست

اسب حیوان نجیبی است شروع همکاری کاهانی و عطاران است؛ و از آن مهم‌تر شروع چالش‌های اساسی کاهانی با ارشاد و سانسورچی‌ها. رضا عطاران در این فیلم در نقش پلیسی جعلی است که به بهانه‌‌های مختلف از مردم اخاذی می‌کند. اما با وجود خلافکار بودن، بسیار خوش‌قلب است و زندگی یک نفر را نجات هم می‌دهد. اکران این فیلم، شکایت پلیس از کاهانی را به دنبال داشت. این قضایا، تاثیر مستقیمی بر فیلم بعدی او (بی‌خود و بی‌جهت) داشت. فیلم تماماً در نما‌های داخلی یک خانه گرفته‌شد. بی‌خود و بی‌جهت بر خلاف سایر فیلم‌های کاهانی، داستانی کاملا سرراست داشت و تکلیف تمام گره‌های داستان در آن مشخص می‌شد. بازی بسیار خوب عطاران و احمد مهران‌فر، فیلم را دیدنی کرد. شخصیت مادر در فیلم به خاطر مذهبی بودن و نقش داشتن در تمام مشکلات، بسیار مورد انتقاد واقع شد. حوزه هنری اکران این فیلم را تحریم کرد و کاهانی هم به نشانه اعتراض از اکران فیلم انصراف داد و پس از مدت کوتاهی اکران وارد نمایش خانگی شد.

اسب حیوان نجیبی است

پس از سختی‌‌‌هایی که کاهانی برای دو فیلم «اسب...» و «بی‌خود و بی‌جهت» کشید، راهی فرانسه شد. در فرانسه فیلمی ساخت که باز هم به دلیل سوژه مورددار به سینما‌های ایران نرسید. «وقت داریم حالا» نام فیلم فرانسوی کاهانی و روایتگر پسری ایرانی در پاریس است که می‌خواهد مانکن شود. در همین حین متوجه می‌شود که نامزدش -که هنوز به سن قانونی نرسیده- از او باردار است.

پس از وقت داریم حالا، کاهانی دلش برای ایران و عطاران تنگ شد. استراحت مطلق نام فیلم جدید او بود که باز هم در اکران مشکل داشت. ممیزی‌های فیلم به جایی رسید که مدت زمان فیلم به 75 دقیقه رسید. 75 دقیقه کمترین زمان ممکن برای گرفتن پروانه نمایش است. از نکات جالب فیلم بازی همسر رضا عطاران در نقش همسر رضا عطاران بود! این فیلم به دلیل بعضی شوخی‌های کلامی و نمایش استعمال مواد مخدر با عبارت «این فیلم برای افراد زیر 16 سال توصیه نمی‌شود» همراه بود.

خانم یایا آخرین فیلم کاهانی است که روی پرده رفت. جمله جالبی در تبلیغات این فیلم ذکر شد: «این فیلم اصلا کمدی نیست!» کاهانی نسبت به این حرکتِ توزیع‌کننده فیلمش اعتراض کرد. اما هنگامی که فیلم را ببینید، کاملا حق را به توزیع‌کننده می‌دهید! فیلم، ترکیب رضا عطاران و حمید فرخنژاد است که به پاتایا رفته‌اند اما به همسرانشان گفته‌اند که برای سفری کاری به چین می‌روند. همزمان، امین حیایی با گریمی خاص و جدید وارد داستان می‌شود و از شخصیت‌‌های اصلی فیلم اخاذی می‌کند. تمام اجزای این داستان خبر از فیلمی طنز می‌دهد، اما داستان اصلا طنز نیست. بلکه به طرز واضحی معناگرا و نمادین است. فقط مخاطب نمی‌فهمد و نمی‌داند که چه چیزی نماد چه چیزیست!

خانم یایا - کاهانی

عبدالرضا کاهانی روش خودش را دارد. سوژه‌های خودش را دارد. مهارت بسیار خوبی از گرفتن بازی‌های جدی از بازیگر‌های کمدی مانند علیرضا خمسه، مهران غفوریان و مجید صالحی دارد. دیالوگ نویسی بسیار خوب همراه با حاشیه در بالاترین سطح خود. کاهانی به دلایل مختلف از جمله ممیزی‌ها هنوز فیلمی که بسیار شاخص باشد و در ذهن همه (حتی کسانی که ارتباط کمی با سینما دارند) ماندگار شود ندارد. به عبارت دیگر کاهانی با تمام توانایی‌‌هایش، هنوز یک شاهکار به سینمای ایران بدهکار است!

برچسب ها
خانم یایا
کاهانی
کمدی
رضا عطاران
نظرات کاربران
کد امنیتی
پربازدیدتریـــن ها