انگار از دماغ فیل افتاده
ریشه برخی ضرب المثل‌ها و اصطلاحات

انگار از دماغ فیل افتاده

نویسنده : سحر نیکو عقیده

1. انگار از دماغ فیل افتاده

گذشتگان بر این باور بودند که سه حیوان یعنی موش، گربه و خوک پیش از طوفان نوح وجود نداشته‌اند و تنها بر حسب ضرورت در کشتی نوح پدید آمده‌اند که داستان آن در روضه الصفا (جلد اول، ص ۶۴) و مجمل التواریخ و القصص (ص ١۸۵) چونان آمده است: در طی مدت شش ماه که کشتی نوح چون پَر کاهی بر روی امواج خروشان دریا در حرکت بود سطح و هوای کشتی از سرگین و پلیدی مردم و فضولات حیواناتی که در کشتی بودند بسیار ملوث و متعفن شد. ساکنان کشتی که دیگر به ستوه آمده بودند نزد نوح رفتند و نزد او شکوه و گلایه کردند. پس از مناجات نوح بر درگاه خداوند، امر آمد که نوح بر پشت فیل دست فرود آورد. چون نوح به این فرمان عمل نمود، خوکی از بینی فیل بیرون افتاد و همه پلیدی‌ها را خوردن گرفت و سفینه پاک گشت. آورده‌اند که ابلیس نیز دستی بر پشت خوک زده و از بینی خوک موشی بیرون آمد که در کشتی خرابی بسیار می‌کرد و نزدیک بود که کشتی را سوراخ کند. این بار نیز خداوند فرمان داد تا نوح دستی بر روی شیر بکشد که با این کار، شیر عطسه‌ای زده و گربه‌ای از بینی او بیرون آمد و زحمت موش را مرتفع ساخت.

 

3. از کوره در رفتن

این عبارت از اصطلاحات رایج در میان آهنگران است. در کوره آهنگری که برای جدا کردن آهن از سنگ آهن و یا گداختن آهن (برای ساختن ابزار و آلات گوناگون) روشن می‌شود، لازم است که درجه حرارت آرام آرام بالا برود تا آهن سرد به تدریج گرم و گداخته و مذاب شود، زیرا آهن این خاصیت را دارد که اگر ناگهان در حرارت شدید قرار بگیرد سخت گداخته شده و سپس با صداهای مهیبی منفجر و به بیرون کوره پرتاب می‌شود، یعنی «از کوره در می رود». از این‌رو برای توصیف رفتار غیر طبیعی افراد خشمگین و از کوره اعتدال خارج شده که با از کوره در رفتن آهن ِناگهان گداخته شده تشابه دارد، از این اصطلاح آهنگری استفاده می‌شود.

 

3 باد آورده را باد می‌برد

خسرو پرویز که عامل اصلی منقرص شدن سلسله ساسانی و شکست ایرانیان در زمان یزدگرد سوم در برابر تازیان بود، عاشق بی‌قرار زن و زر و دوست‌دار خواسته و تجمل و خوش گذرانی بود و در دوره سلطنت خود به گفته صاحب کتاب «حبیب السیر» تعداد صد گنج و به عقیده دیگر تاریخ نویسان هفت گنج تدارک دید که به «هفت خم خسروی» شهرت دارد و فردوسی نیز در شاهنامه از آن یاد می‌کند. یکی از این گنج‌های هفتگانه خسرو پرویز «گنج باد آورده» نام داشته است و درباره آن در کتاب «ایران در زمان ساسانیان» (نوشته آرتور کریستن سن، مترجم: رشید یاسمی، ص ۴۸۶) چونان آمده است: «هنگامی که ایرانیان شهر اسکندریه در کشور مصر را محاصره کردند، رومیان در صدد نجات دادن ثروت شهر برآمدند و آن را در چند کشتی نهادند، اما بادی مخالف وزید و کشتی‌ها را به جانب ایرانیان راند. این مال را به تیسفون فرستادند و به «گنج باد آورده» موسوم شد». این گنج باد آورده دو بار از خزانه خسرو پرویز به سرقت رفت و یک بار هم در سال ۶۲۸ میلادی بود که «هرقل» تیسفون را غارت کرد که اتفاقا همه از این گنج باد آورده بوده است. (حماسه کویر، دکتر باستانی پاریزی، ص ۴۹۹) و از آن تاریخ، عبارت «باد آورده را باد برد» به ضرب المثل تبدیل گردیده است

 

4. به رخ کشیدن

بر خلاف تصور بسیاری از فارسی زبانان واژه رخ در این اصطلاح به معنی چهره و صورت نیست و ارتباطی با این معنا ندارد. این واژه از اصطلاحات بازی شطرنج و نام یکی از مهره‌های آن است. رخ نام مرغی عظیم‌الجثه و افسانه‌ای است که فیل و کرگدن را نیز می‌رباید و چون این مهره در بازی شطرنج اگر مانعی بر سر راه خود نداشته باشد از دور مهره‌هایی چون فیل و اسب را به راحتی از پای در می‌آورد این نام را بر آن نهاده‌اند (لغت نامه دهخدا) شطرنج بازان نیز همیشه کوشش می‌کنند تا این مهره حریف را که پس از مهره وزیر مهم‌ترین مهره است، هر چه زودتر از میان بردارند و حریف را به شکست نزدیک‌تر نمایند. در اصطلاح بازی شطرنج هرگاه بازی کنی مهره‌ای را در کمین مهره رخ قرار بدهد تا در نخستین فرصت آن را بکشد، این کار او را را به رخ کشیدن می‌نامند (عبدالله مستوفی ، کتاب شرح زندگانی من، جلد سوم، برگ ۲۴۶) با وارد شدن این اصطلاح در زبان عامه، هر گفته یا کاری را نیز که هدف به شکست کشاندن کسی در بحث و استدلال دنبال نماید و مایه شرمندگی وی گردد به رخ کشیدن نامیده‌اند.

 

5. آب زیر کاه

در گذشته یکی از ترفندهای جنگی آن بود که در مسیر حرکت دشمن که از میان مزارع و کشتزارها می‌گذشت باتلاق‌هایی پر از آب حفر کنند و روی آن را زیبا و طبیعی با کاه و علف بپوشانند تا دشمن هنگام عبور از این مناطق در آن‌ها افتاده و غرق شود. بدین ترتیب پیشتازان سپاه دشمن و سوارکاران آن‌ها در این باتلاق‌های سرپوشیده فرو می‌رفتند و با کند شدن پیشروی آنان این فرصت برای مدافعان آن منطقه فراهم می‌آمد تا سپاه خود را آماده و تجهیز نمایند. این حیله جنگی در مبارزات مردم ویتنام علیه امریکايیان نیز به کار گرفته شده است و ویت کنگ‌ها در درون جنگل‌ها کودال‌های کوچک یا بزرگی حفر و پر از آب می‌گردند و سر نیزه و سیخ‌های بلند دیگری را نیز در آن‌ها قرار می‌دادند و روی آن‌ها را با کاه و برگ و علف می‌پوشاندند و سربازان امریکایی که از آب زیر کاه خبر نداشتند، هنگام پیشروی در این گودال‌های پر از آب و سرنیزه می‌افتادند و با فرو رفتن سرنیزه‌ها در بدنشان و غرق شدن در آب با مرگ هولناکی از میان می‌رفتند.

برچسب ها
درباره نویسنده
نظرات کاربران
کد امنیتی
علیرضا
علیرضا
٩١/١١/١١
٤
٠
دستت درد نکنه...جالب بود...
imanhkt
imanhkt
٩١/١١/١١
٣
٠
سپاسگزار ... مفید بود ... عجب ...
bye
bye
٩١/١١/١٢
٢
٠
thank you so much
sahar
sahar
٩١/١١/١٢
٠
٠
خواهش میکنم دوستان.....آقای بای چرا شما اینقد کم پیدا شدین؟ یه مدت امتیاز شما روز به روز داشت زیاد میشد...اما الان چرا کمرنگ شدین برادر؟!!!
bye
bye
٩١/١١/١٣
١
٠
دوست خوبم هر چیزی یک دورانی دارد ! منم وقتم پز شده خیلی کم میتونم بیام ! بعدشم اصلا امتیاز برام مهم نیست به دست اوردنش واسم کاری نداره
sahar
sahar
٩١/١١/١٣
٠
٠
نه قصدم از این حرف امتیاز نبود...کلی گفتم دوستم.....منظورم این بود که دلمان می تنگد برای دوستان خوب جیمی که دیگر سری به جیم و جیمیان نمیزنند...
bye
bye
٩١/١١/١٤
٠
٠
ممنونم سحر خانم شما خیلی لطف دارید ! متوجه منظورتون شدم عزیز
Em Ad
Em Ad
٩١/١١/١٣
٠
٠
جالبناک بود ، ممنون .
parisa
parisa
٩١/١١/١٣
٠
٠
جلب بود.........
پربازدیدتریـــن ها
شعری سروده خودم

بعد تو

٩٥/٠٩/١٣
شعری سروده خودم

شاید دلیل خلقتت آغوش باشد!

٩٥/٠٩/١٣
شعری سروده خودم

سکوت پاییزی

٩٥/٠٩/١٤
شعری سروده خودم

چشم هایم باز شد٬ دیدم کنارم نیستی

٩٥/٠٩/١٨
امان از این همه ناهماهنگی

یک نفر با من هماهنگ شود

٩٥/٠٩/١٣
لطفا شفاف بگویید

مسابقه ی غسل

٩٥/٠٩/١٣
گیج شده ام

حال این روز

٩٥/٠٩/١٤
به دنبال آیه های عذاب

سید حسن آقامیری کیست؟

٩٥/٠٩/١٤
ترانه ای سروده خودم

دل بهونه گیر

٩٥/٠٩/١٥
عمق فاجعه

آرایشگاه

٩٥/٠٩/١٥
معرفی فیم دریا سالار

لطف خدا بود

٩٥/٠٩/١٤
داستان کوتاه

به همین سادگی / قسمت دوم

٩٥/٠٩/١٤
نامه ی کشف شده ی قدیمی ترین دانشجوی دانشگاه بیرجند

مجمع الأدبا

٩٥/٠٩/١٥
اندر حکایت آموزش مسائل جنسی به کودکان

بچه از کجا میاد؟

٩٥/٠٩/١٦
ترسیده ام انگار

دلم مى خواهد همه چيز را بسوزانم!

٩٥/٠٩/١٣
چرا همیشه همه چیز را آماده می خواهیم؟

دوستت دارم های ناگفته

٩٥/٠٩/١٥
شعری سروده خودم

چشم هایت شبیه پاییزند...

٩٥/٠٩/١٨
باید بشوی همان آدم سابق

آفرینش برای خوب بودن

٩٥/٠٩/١٤
اندر مصائب شغل من

پرنیا؟ پریا؟ پریان؟ پرنیان؟

٩٥/٠٩/١٣
دیکتاتوری دوست داشتنی

از دلخوشی تا دلبستگی

٩٥/٠٩/١٨